अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 500, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४१८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
राजा—यथाह भगवान्।
मारीचः—वत्स! कच्चिदभिनन्दितस्त्वया विधिवदस्माभिरनुष्ठितजातकर्म पुत्र एष शाकुन्तलेयः।
राजा—भगवन्! अत्र खलु मे वंशप्रतिष्ठा।
मारीचः—तथा भाविनमेनं चक्रवर्तिनमवगच्छतु भवान्। पश्य—
कृतः प्रसादः = निर्मलता यस्य स तस्मिन् दर्पणतले दर्पणस्य = आदर्शस्य तले = पृष्ठे न मूर्च्छति न प्रसरति शुद्धे तु निर्मले पुनः तस्मिन् सुलभावकाशः सुलभः = सुखप्राप्यः अवकाशः = स्थानं यथा तादृशी भवति अत्यन्तं व्यक्ता दृश्यते इत्यर्थः।
**अयं भावः—**वत्से शकुन्तले! सुलभकोपस्य महर्षेः दुर्वाससः शापप्रभावातिशयादेव पूर्वं दुष्यन्तेन त्वं निराकृतासि। तत्र तस्य नास्ति अणुरपि दोषः। तदानीं तस्य हृदयं दुर्वाससः शापप्रभावादज्ञानावृतमासीत्, परं सांप्रतमङ्गुलीयकदर्शनेन शापापगमेन अज्ञानेऽपगते तस्य विशुद्धे हृदये मृजावदाते निर्मले दर्पणे प्रतिबिम्बमिव त्वमेव लब्धावकाशा तस्य हृदयेश्वरी भूत्वा सुखमास्व त्वामन्तरा तस्य विशुद्धे हृदये नान्यस्याः कस्याश्चित् स्थानं स्थास्यतीतिभावः॥ ३२ ॥
राजा—यथाह भगवानिति = उचितं वदति श्रीमान्।
मारीचः—वत्स != दुष्यन्त! अस्माभिः = मया आश्रमस्थमुनिगणसाहाय्येन विधिवत् = यथाशास्त्रम् अनुष्ठितजातकर्म अनुष्ठितं = सम्पादितं कृतं जातकर्म = जननोत्तरं सद्यः कार्यं जातकर्मसंस्कारः यस्य स अनुष्ठितजातकर्म पुत्रः = सुतः एषः = अयं शकुन्तलाया अपत्यं पुमान् शाकुन्तलेयः = शकुन्तलानन्दनः सर्वदमनः त्वया = भवता अभिनन्दितः कच्चित् ? = किम् ? उत्सङ्गादिना त्वया संभावितो भवतु इति मे कामः।
राजा—वंशस्याविच्छेदमेवजिगमिषुः मुनिं पृच्छति-भगवन् = महात्मन्! अत्र खलु = शाकुन्तलेये बालके एव मे = मम वंशप्रतिष्ठा = कुलस्थितिः वंशगौरवं, पुरुवंशसन्ततेः अयं निदानम् ?
मारीचः—तथाभाविनं = वंशप्रतिष्ठाकरं, एनं = अमुं भविष्यन्तं चक्रवर्तिनं = सम्राजं च अवगच्छतु = जानातु भवान् = त्वम्। अयं तव वंशप्रतिष्ठाकरः चक्रवर्ती च भविष्यतीति भवता ज्ञातव्यमित्यर्थः।
तुम्हारे पुत्र चक्रवर्ती सम्राट् बनेगा इनका हृदय स्वच्छ हो गया। दुर्वासा के शाप से जायमान मोह के दूर हो जाने पर ये निर्मल मन से तुम्हारा सर्वविध कल्याण करेंगे। इनकी रूखाई में इनका दोष नहीं था, दुर्वासा का शाप ही कारण था।
**राजा—**भगवन्! आप जो कहते हैं वह सर्वथा सत्य है। (अब इस शकुन्तला से पूर्ववत ही प्रेम करता हूँ।)
**मारीच—**वत्स दुष्यन्त! क्या तू ने हमलोगों के द्वारा विधिपूर्वक किये गये जातकर्म संस्कार वाले इस शकुन्तला से उत्पन्न पुत्र का अभिनन्दन स्वीकार किया या नहीं?
**राजा—**भगवन्! इस पर ही मेरे वंश की प्रतिष्ठा निर्भर है अर्थात् यही मेरे राज्य का उत्तराधिकारी बनेगा।
**मारीच—**बेटा तुम इसी प्रकार इसे अपने वंश का प्रतिष्ठापक चक्रवर्ती समझना। देखो—
पाठा०—१. जातकर्मादिक्रियः।