अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 501, कुल 540 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तमोऽङ्कः ४१९
रथेनानुद्घातस्तिमितगतिना तीर्णजलधिः
पुरा सप्तद्वीपां जयति वसुधामप्रतिरथः ।
इहायं सत्त्वानां प्रसभदमनात् सर्वदमनः
पुनर्यास्यत्याख्यां भरत इति लोकस्य भरणात् ॥ ३३ ॥
अन्वयः—अयम् अप्रतिरथः अनुद्घातस्तिमितगतिना रथेन तीर्णजलधिः पुरा सप्तद्वीपां वसुधां जयति । इह सत्त्वानां प्रसभदमनात् सर्वदमनः । पुनः लोकस्य भरणात् भरत इति आख्यां यास्यति ॥ ३३ ॥
राज्ञा दुष्मन्तेन निजतनयस्य सर्वदमनस्य वंशप्रतिष्ठाकरत्वमुद्दिश्य पृष्टो महर्षिः कश्यपः तस्य भाविफलं वर्णयन् आशंसते—रथेनेति । अयम् = एषः शाकुन्तलेयः अप्रतिरथः न विद्यते प्रतिद्वन्दी रथो यस्य स अप्रतिहतरथः = अद्वितीयो महारथी निःसपत्नः, अनुद्घातस्तिमितगतिना = अस्खलितनिष्कम्पवेगेन रथेन = स्यन्दनेन तीर्णजलधिः तीर्णाः = लङ्घिताः जलधयः = समुद्राः येन स तीर्णजलधिः = उत्तीर्णसागरः पुरा = प्रथमं सप्तद्वीपां सप्त = सप्तसंख्याकानि जम्बूप्रभृतीनि द्वीपानि यस्यां सा तां सप्तद्वीपां वसुधां पृथिवीं जयति = जेष्यति । इह = आश्रमे सत्त्वानां = सिंहव्याघ्रादीनां प्राणिनां प्रसभदमनात् प्रसभं = हठेन बलात्कारेण दमनात् = अभिभवात् शासनात् सर्वदमनः = सर्वदमन इत्याख्यां प्राप्तः पुनः = भूयोऽपि लोकस्य = जनस्य भुवनस्य भरणात् = रक्षणात् पोषणाद्वा भरत इत्याख्यां = अभिधां यास्यति = गमिष्यति ।
अर्थ भावः—राज्ञा दुष्मन्तेन तस्य तनयस्य वंशप्रतिष्ठाकरत्वमुद्दिश्य परिपृष्टो महर्षिः कश्यपः तस्य भाविशुभफलं निर्दिशन्नाह—आयुष्मन् ! अयं शकुन्तलायां जातस्ते तनयो नूनं त्वद्वंशप्रतिष्ठापको भविष्यति । प्रथममयं वेगवता रथेन सप्तसागरां धरित्रीं विजित्यैक-
भविष्य में यह अद्वितीय महारथी होकर कहीं भी नहीं रुकने वाले अपने अस्खलित वेगवान् रथ से सातों समुद्रों को पार करके सातों द्वीपों से युक्त समस्त पृथ्वी के मण्डल को जीतेगा और हमारे इस आश्रम में तो सभी जीवों का बलात्कार से दमन करने के कारण इसका नाम सर्वदमन रखा गया है। आगे अपनी प्रजा का अच्छी तरह से भरण, पालन और पोषण करने के कारण यह भरत के नाम से विख्यात होगा ॥ ३३ ॥
विशेष—पौराणिक साहित्य के अनुसार सम्पूर्ण पृथ्वी सात द्वीपों में विभक्त है, सातों द्वीप सात समुद्रों से घिरे हुए हैं। द्वीपों के नाम है जम्बूद्वीप, प्लक्षद्वीप, शाल्मलिद्वीप, कुशद्वीप, क्रौञ्चद्वीप, शाकद्वीप, और पुष्करद्वीप । इन द्वीपों के मध्यभाग में जम्बूद्वीप है उसमें नव वर्ष हैं, उन नव वर्षों के मध्यवर्ती इलावृत्तवर्ष के मध्य में स्वर्णमय सुमेरुगिरि है सुमेरु के ऊपरी भाग में स्वर्गपुरी की स्थिति कही गई है।
कविवर कालिदास ने इस श्लोक के चतुर्थ चरण के अनुसार ‘पुनर्यास्यत्याख्यां भरत इति लोकस्य भरणात्’ डुभृञ् धारण पोषणयोः धातु से भरत शब्द की निष्पति मानते हुए कहा है कि इन्हीं भरत के नाम पर इस देश का नाम भारत पड़ा है और वायुपुराण भी इसी का स्पष्ट संकेत करता है कि प्रतापी राजा दुष्यन्त से शकुन्तला में उत्पन्न भरत से ही इस देश का नाम भारत हुआ है।
चक्रवर्ती ततो यज्ञे दौष्यन्तिर्नृपसत्तम !
शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना तु भारतम् । ९९।११३
पाठा०—१. ॰गतिनोत्तीर्णं । २. सप्तद्वीपामवति ।