भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 502, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 502

४२० अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**राजा—**भगवता कृतसंस्कारे सर्वमस्मिन् वयमाशास्महे।

**अदितिः—**भववं! इमाए दुहिदुमणोरहसम्पत्तीए कण्वो वि दाव सुदवित्थारो करीअदु। दुहिदुवच्छला मेणआ इह एव्व उपचदंती चिट्ठदि। [ भगवन्! अनया दुहितृमनोरथसंपत्त्या कण्वोऽपि तावच्छ्रुतविस्तारः क्रियताम्। दुहितृवत्सला मेनकेहैवोप-चरन्ती तिष्ठति। ]

शकुन्तला— ( आत्मगतम् ) मणोरहो खु मे भणिदो भववदीए। [ मनोरथः खलु मे भणितो भगवत्या। ]


च्छत्रः सम्राट् भविष्यति। इदानीम् अस्मिन् ममाश्रमे सर्वेषां सिंहव्याघ्रादीनां सत्त्वानां दमनात् सर्वदमन इत्यभिधां गतः, अग्रे चासौ जनानां रक्षणात् भुवनस्य पालनात् भरत इति नाम्ना प्रसिद्धो भविष्यति तथा च महाप्रभावो दीर्घायुः सौभाग्यसम्पन्नोऽयं ते तनयो नूनं चक्रवर्ती राजा भविष्यति। अतो भवताऽस्य सौभाग्यविषये निश्चिन्तेन भाव्यमिति भावः। न कोऽपि संशयः कार्यः। अत्र स्वभावोक्ति-भाविककाव्यलिङ्गालङ्काराः शिखरिणी छन्दश्च ॥ ३३ ॥

राजा—भगवता = पूज्येन श्रीमता कृतः संस्कारो यस्य सः तस्मिन् कृतसंस्कारे = सम्पादितजातकमंसंस्कारेऽस्मिन्नर्भके सर्वमाशास्महे = सकलं संभावयामि।

अदितिः—भगवन् = स्वामिन् ! अनया दुहितृमनोरथसम्पत्या दुहितुः = पुत्र्याः शकुन्तलायाः यो मनोरथः = अभिलाषः भर्त्रा प्रतिग्रहरूपः तस्य या सम्पत्तिः = सिद्धिः तया दुहितृमनोरथसम्पत्त्या = पुत्रीमनोरथसिद्ध्या कण्वः = शकुन्तलाधर्मपिता अपि तावत् श्रुतविस्तारः श्रुतः = आकर्णितः विस्तारः = व्यासोक्तिः, आमूलवर्णनं येन स श्रुतविस्तारः क्रियतां = विधीयताम् कण्वस्याप्येतदभ्युदयसंविभागो भवत्विति भावः। दुहितृवत्सला—दुहितरि वत्सला = स्नेहवती दुहितृवत्सला पुत्रीस्नेहवती मेनका इहैव = आश्रमे एव उप-चरन्ती = अस्मान् सेवमाना श्रुतविस्तारैव तिष्ठति

शकुन्तला—( शकुन्तलाऽदित्युरुक्तमात्मगतमभिनन्दति ) मनोरथः खलु मे भणितो


किन्तु श्रीमद्भागवत विष्णुपुराण आदि इस बात को नहीं मानते हैं उनका कहना है कि स्वायम्भुव मनु के पुत्र राजा प्रियव्रत की वंशपरम्परा में ऋषभदेव के ज्येष्ठ पुत्र जडभरत हुए हैं, उन्हीं के नाम से इस देश का नाम भारत हुआ है—

तेषां वै भरतः श्रेष्ठो नारायण परायण।
विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमुत्तमम् ॥ श्रीमद्भाग० ११।२१।१७

अपि च—ततश्च भारतं वर्षमेतल्लोकेषु गीयते।

भरताय यतः पित्रा दत्तं प्रातिष्ठता वनम् ॥ वि. पु. २।१।३२

**राजा—**आपके द्वारा संस्कार किये गये इस बालक में हमलोग सब कुछ आशा करते हैं। जिसका संस्कार आपने हाथों से किया है, उससे सभी बातों की आशा है।

**अदिति—**भगवन्! अपनी पुत्री के पूर्ण हुए इस मनोरथ वैभव से कण्व को भी विदित करा देना चाहिए और पुत्री वत्सला मेनका तो हम लोगों की सेवा करती हुई यहीं उपस्थित है। अतः उसे तो ज्ञात हो ही जायेगी।

शकुन्तला—( मन ही मन ) पूज्या अदिति ने वस्तुतः मनोरथ ही कह दिया। अर्थात् मेरे पिता महर्षि कण्व को भी इसकी सूचना अवश्य मिलनी चाहिए।