अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

४२२	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

**शिष्यः—**यदाज्ञापयति भगवान् । ( इति निष्क्रान्तः । )

**मारीचः—**वत्स ! त्वमपि स्वापत्यदारसहितः सख्युरखण्डलस्य ^१रथमारुह्य ते राजधानीं प्रतिष्ठस्व ।

राजा—( सप्रणामम् ) यदाज्ञापयति भगवान् ।

**मारीचः—**अपि च—

तव भवतु विडौजाः प्राज्यवृष्टिः प्रजासु त्वमपि विततयज्ञो वज्रिणं प्रीणयस्व । युगशतपरिवर्तनेवमन्योन्यकृत्यैः नयतमुभय लोकानुग्रहश्लाघनीयैः ॥ ३४ ॥

---

**शिष्यः—**भवान् = श्रीमान् यत् = यथा आज्ञापयति = आदिशति ( इति = इत्युक्त्वा निष्क्रान्तः = निर्गतः )

**मारीचः—**अथोपसंहर्तुमिच्छन् महर्षिः राजानं दुष्यन्तमूचे—वत्स ! = आयुष्मन् ! त्वमपि = भवानपि स्वापत्यदारसहितः स्वस्य = आत्मनः अपत्येन = सन्तत्या पुत्रेण सर्वदमनेन दारैः = शकुन्तलाया च सहितः समेतः सख्युः = सुहृदः आखण्डलस्य = महेन्द्रस्य रथं = स्यन्दनमारुह्य ते = तव स्वस्य राजधानीं = प्रधाननगरीं प्रतिष्ठस्व = प्रयाहि ।

**राजा—**यदाज्ञापयति भगवान् = श्रीमान् यत् = यथा आज्ञापयति = उपदिशति तथैव स्वां राजधानीं गमिष्यामीत्यर्थः ।

**मारीचः—**अपि च—

**अन्वयः—**विडौजाः तव प्रजासु प्राज्यवृष्टिः भवतु, त्वमपि, विततयज्ञः ( सन् ) वज्रिणं प्रीणयस्व एवम् उभयलोकानुग्रहश्लाघनीयैः अन्योन्यकृत्यैः युगशतपरिवर्तन् नयतम् ।

उभयोर्महेन्द्रदुष्यन्तयोः युवयोः पारस्परिकसहयोगेन विश्वकल्याणं भविष्यतीत्याशंसन् कश्यप आशिषं प्रयुङ्क्ते—तवेति । विडौजाः—वेवेष्टीति विट् = व्यापकम् ओजः = बलं तेजो वा यस्य सः यद्वा विशति भिनत्ति रिपूनिति विडम् = शत्रुभेदकम् ओजो यस्य स विडौजाः = इन्द्रः तव = भवतो दुष्यन्तस्य प्रजासु = जनेषु राष्ट्रे वा प्राज्यवृष्टिः प्राज्या = प्रभूता वृष्टिः = वर्षणं यस्य स प्राज्यवृष्टिः पर्याप्तवर्षः भवतु = काले काले प्रभूतं जलवर्ष-

---

**शिष्य—**आपकी जैसी आज्ञा । ( ऐसा कहकर निकल जाता है । )

मारीच—( राजा के प्रति ) बेटा, तुम भी अपने पुत्र और पत्नी को साथ लेकर अपने मित्र इन्द्र के रथ पर सवार होकर अपनी राजधानी हस्तिनापुर के लिए प्रस्थान करो ।

राजा—( प्रणामपूर्वक ) भगवन् ! आपकी जैसी आज्ञा ।

मारीच—और भी—

इस समय हमें तुमको यही आशीर्वाद देना है कि तुम्हारे राज्य में हमेशा इन्द्र यथेच्छ वर्षा करें और तुम भी बड़े-बड़े महान् यज्ञों को करके इन्द्र को सर्वदा प्रसन्न करते रहो । इस प्रकार तुम्हारा कार्य इन्द्र करें, तुम्हारे राज्य में उत्तम वृष्टि हो और तुम इन्द्र का यज्ञ आदि करते रहो ।

---

पाठ०—१. रथमास्थाय ।