अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

सप्तमोऽङ्कः / ४२३

राजा—भगवन् यथाशक्ति श्रेयसे यतिष्ये ।

मारीचः—वत्स ! किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ।

राजा—अतः परमपि प्रियमस्ति ! यदिह भगवान् प्रियं कर्तुमिच्छति तर्हीदमस्तु । ( भरतवाक्यम् )—

---

णेन भूमण्डलं पुष्यतु । त्वमपि = भवान् दुष्यन्तोऽपि विततयज्ञः वितताः = विस्तीर्णाः यज्ञाः = इष्टयो येन स विततयज्ञः = विस्तृतनानेकयज्ञः, आहतानेकाश्वमेधादियागः वज्रिणं = इन्द्रं प्रीणयस्व = प्रसादय उभयलोकानुग्रहश्लाघनीयैः उभयोः द्वयोः लोकयोः द्यावापृथिव्योः अनुग्रहेण = उपकारेण श्लाघनीयानि = प्रशंसनीयानीति उभयलोकानुग्रहश्लाघनीयैः = देवलोकभूलोकोपकारकप्रशंसनीयै, अन्योन्यकृत्यैः अन्योन्यस्य परस्परस्य कृत्यैः = यज्ञादिभिः सुवर्षाणादिमिश्च कार्यैः, युगशतपरिवर्तन् युगानां = कलिद्वापरत्रेतासत्य-युगानां शतानि युगशतानि तेषां परिवर्तः = परिवृत्तयः इति युगशतपरिवर्तस्तान् युगशत-परिवर्तन् = अनेकयुगसहस्रपरिवर्तनानि नयतं = गमयतम् ।

अयं भावः—महर्षिः कश्यपः द्वयोः लोकवीरयोः शुभाशंसनं कुर्वन्नुपदिशति—राजन् दुष्यन्त ! त्वमिन्द्रश्चोभावपि परस्परसौहार्देनोभयोः भूलोकस्वर्गलोकयोः कल्याणं कुर्वाणो दीर्घकालमतिवाहयतम् युवयोश्च सहस्रं समाः परस्परं प्रीतिर्भवतादिति भावः । अत्र परिवृत्तिरलङ्कारः मालिनी वृत्तञ्च ॥

राजा—भगवन् ! = श्रीमन् ! यथाशक्ति शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति—यथासामर्थ्यम्, श्रेयसे = लोककल्याणाय यतिष्ये = भवदाज्ञानुसारं कार्यं कर्तुं प्रयतिष्ये ।

मारीचः—एवं पत्नीपुत्रप्राप्तिप्रमुदितं मातलिना संयोजितं शक्रस्य स्यदनं समारुह्य स्वां राजधानीं हस्तिनापुरं प्रतिष्ठमानस्य राजर्षेः दुष्यन्तस्य प्रियचिकीर्षया पुनरपि पृच्छति महर्षिः कश्यपः—वत्स ! =आयुष्मन् ! ते = तव भूयः = पुनरपि पत्नीपुत्रप्राप्त्यधिकं प्रियम् = अभीष्टमुपकरोमि ।

राजा—अतः परमपि अस्मात् मनोरथसिद्धेः आशिषश्च परं = अधिकम् प्रियमस्ति ? = प्रियमस्ति किम् ? नास्त्येवेति काकुः । तथापि यदि = चेत भवान् किमपि = प्रियं चिकीर्षत्येव तर्हि इदं = वक्ष्यमाणं । ( भरतवाक्यं = भरतस्य नटस्य वाक्यं = वचनं मङ्गलाशंसनात्मकम् ) अस्तु = जायताम् ।

---

इस क्रम में तुम दोनों स्वर्ग एवं भूतल दोनों लोकों के उपकार के कारण अपने-अपने प्रशंसनीय कार्यों से सैकड़ों वर्ष बताओ ॥ ३४ ॥

विशेष—पुराणों में कालमान की गणना के अनुसार युग चार होते हैं—सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग और कलियुग । इन चारों युगों के बीतने को एक चौकड़ी कहते हैं । ये एक के बाद एक आते हैं । इस प्रकार यह चौकड़ी निरन्तर आती-जाती रहती है । महर्षि कश्यप के कहने का तात्पर्य यह है कि इस प्रकार तुम लोग दोनों लोकों का उपकार करते हुए सैकड़ों चौकड़ा व्यतीत करो ।

राजा—मैं अपनी शक्ति भर लोकमङ्गल के लिए हमेशा प्रयास करता रहूँगा ।

मारीच—वत्स ! अच्छा कहो, मैं इससे अधिक और क्या तुम्हारा प्रियकारक उपकार करूँ ।

राजा—भगवन् ! इससे भी अधिक और क्या भला हो सकता ? यदि आप कुछ और भी उपकार करना चाहते हैं तो यह भी हो—