अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् प्रथमोऽङ्कः 115

(ततो वसन्तोदाररमणीये समये उन्मादयितृकं तस्याः रूपं प्रेक्ष्य।)
(इत्योर्धोक्ते लज्जां नाटयति)
राजा-पुरस्तादवगम्यत एव। सर्वथाप्सरःसम्भवैषा।
अनुसूया-अध इं। (अथ किम्।)
राजा-उपपद्यते,
मानुषीभ्यः कथं नु स्यादस्य रूपस्य संभवः।
न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात्।।1-26।।
(शकुन्तला सव्रीडाधोमुखी तिष्ठति)
राजा-(आत्मगतम्) हन्त, लब्धावकाशा मे मनोरथाः।
प्रियंवदा-(सस्मितम् शकुन्तलां विलोक्य) पुणो वि वत्तुकामो विअ अज्जो। (पुनः अपि वक्तुकामः इव आर्यः।) (शकुन्तला सखीमङ्गुल्या तर्जयति।)
राजा-सम्यगुपलक्षितं भवत्या। अस्ति नः सुचरितश्रवणलोभादन्यदपि प्रष्टव्यम्।
प्रियंवदा-तेण हि अलं विआरिदेण। अणिज्जन्तणणिओओ क्खु तवस्सिअणो। (तेन हि अलं विचारितेन। अनियन्त्रणनियोगः खलु तपस्विजनः।)
राजा-एतत्पृच्छामि-
वैखानसं किमनया व्रतमाप्रदानाद्
व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम्।
अत्यन्तमेव सदृशेक्षणवल्लभाभि-
राहो निवत्स्यति समं हरिणाङ्गनाभिः।।1-27।।

---

हेतुकशब्दो मतुबर्थः। तस्या रूपं प्रेक्ष्य दृष्ट्वा लज्जामिति रहस्यनिवेदनात्। अथ किं स्वीक्रिया नामे इति नाट्यलोचनः।

मानुषी। (1-26) अस्य परिदृश्यमानस्य प्रभावो हि तेजसो रूपमित्यागमः। तच्च रूपं सौरचान्द्रादि तेजस एव नान्यस्य। प्रभया तरलं प्रभातरलं वसुधातलात् पातालात्, किन्तु गगनादेरित्यर्थः। प्रभातरलं ज्योतिर्विद्युदिति केचित्। प्रतिवस्तूपमालङ्कारः। तदुक्तं प्रतिवस्तूपमा सा स्यात् वस्तुनो रूप्यमानयोः। एकोऽपि धर्मः सामान्यो यत्र निर्दिश्यते पृथगिति। अर्थान्तरन्यास इति शङ्करभ्रमः। लब्धेति। असवर्णत्व निश्चयादिति भावः। पुनरपि वक्तुकाम इवार्यो लक्ष्यते। अङ्गुलि(ल्या) तर्जनञ्च। ललिताख्यो भावः। तदुक्तं कविकण्ठहारेण भ्रू-नेत्रादिक्रियाशाली सुकुमारविधानतः। हस्तपादादि-विन्यासस्तरुण्या ललितं मतमिति।। तेन हि अलं विचारितेन, अनियन्त्र[ण]नियोगः खलु तपस्विजनः, तेन हीति स्वीकारे। तेन हि स्वीकृतौ प्रोक्तम्। तथा हेतुविधानयोरिति कोषः इति शङ्करः। वैखा०।। (1-27) वैखानसं नियतारण्यवासरूपम् आप्रदानं वराय प्रदानपर्यन्तं, निवत्स्यति स्थास्यति। आहो विकल्पे मृगीभिः सह।