अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

124 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

एस आलावदिण्णकण्णो भट्टा इदो ज्जेव चिट्ठदि। उवसप्पदु णं अज्जो। (तथा एतु एतु आर्यः। एषः आलापदत्तकर्णः भर्ता इतः एव तिष्ठति। उपसर्पत्वेनम् आर्यः।

सेनापतिः- (राजानमवलोक्य स्वगतम्) कथं दृष्टदोषापि मृगया स्वामिनि केवलं गुणायैव संवृत्ता। तथा हि देवः-

अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरकर्मा रविकिरणसहिष्णुः स्वेदलेशैरभिन्नः। अपचितमपि गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्यं गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्ति॥२-४॥

(उपगम्य) जयति जयति स्वामी। स्वामिन्! गृहीतमृगप्रचारसूचितश्वापद्म् अरण्यम्। तत्किमन्यद् अनुष्ठीयताम्।

राजा- भद्रसेन, भग्नोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापवादिना माधव्येन।

सेनापतिः- (अपवार्य) सखे माधव्य, दृढप्रतिज्ञो भव। अहं तावत्स्वामिनाश्रितम् अनुवर्तिष्ये। (प्रकाशम्) देव, प्रलपत्वेष वैधेयः। ननु प्रभुरेव निदर्शनम्। पश्यतु देवः।

मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्साहयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः। उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्या हि व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः॥२-५॥

---

आज्ञापयतु भर्ता। भर्तेति सार्वभौमस्तु वाच्यः परिजनैः सदेति भरतः। यद्वा भट्टारके भर्तेति भाषाभेदः। रैवतकेति दौवारिकनाम। एतु एत्वार्यः, एष आलापदत्तकर्णो भट्टारक इत एव तिष्ठति। तस्माद् उपसर्पत्वेनमार्यः। देवो राजा।

अनवरतधनु०। (2-4) धनुर्ज्यारूढप्रतिपत्यर्थम्। धनुःशब्दः क्रूरं कठिनं कर्म यस्य। शङ्करस्तु क्रूरपूर्वमिति पठित्वा पूर्वः पूर्वभाग इत्याह। नैकैर्न त्वनेकैरित्यर्थत्वेन सहिष्णुतोक्तिः। क्षीणमपि व्यायतत्वात् कृतव्यायामत्वादलक्षणीयम्। व्यायतत्वाद् दैर्ध्यादिति शङ्करदुर्बोधः। प्राणः सारो यत्र नागो हस्ती जयतीत्याशंसायां लोट्। जयतेरनभिधानादित्यृत्वप्रतिषेधः।। प्रचारो गतिः, गृहीतमृगप्रचारं ज्ञातमृगपथं सूचितव्याघ्रादिकञ्चेति शङ्करः। अपवादिना निन्दकेन निषेधकेन वा। माधव्येति$^{28}$ विदूषकनाम। अपवार्येति विदूषकम् अर्थाद्विदूषकात् संगोप्यान्यत्र प्रकाशं वक्तीत्यर्थः। तदुक्तं तद्भवैदपवारितं रहस्यं तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते इति दर्पणः। वैधेयो मूर्खः।

मेद०। (2-5) मृगया व्यसनं मिथ्या वदन्ति, अर्थाज्जनाः। हि यतः। ईदृश आनन्दः कुतः, न कुतोऽपीत्यर्थः। यद्वा हिरवधारणे। मिथ्यैवेत्यर्थः। हेतुमाह मेद० इति शरीरस्थूलताकारको धातुभेदो मेदः। अत एव लघु, अत एवोत्साहयोग्यम्। सत्त्वानां सिंहादीनाम्। सिध्यन्ति सफला भवन्ति।

---

28. माध्यदेति इति 4117 इत्यत्र पठ्यते।