अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् द्वितीयोऽङ्कः १२५

विदूषकः- (सरोषम्) अवेहि रे उच्चाहहत्तआ अवेहि। अत्थभवं पइदिं आवण्णो। तुमं दाव दासीएपुत्तो अडईदो अडइं आहिण्ड जाव सिआलमिअलोलुवस्स कस्स वि जुण्ण-रिच्छस्स मुहे णिवडिदो होसि। (अपेहि रे उत्साहायितः, अपेहि। अत्रभवान् प्रकृतिमापन्नः, त्वं तावद्दास्याःपुत्रः अटवीतः अटवीम् आहिण्ड यावत् शृगालमृगलोलुपस्य कस्यापि जीर्णर्क्षस्य मुखे निपतितः भवसि।)

राजा- भद्रसेन, आश्रमसन्निकृष्टे स्थितोऽस्मीति वचस्ते नाभिनन्दामि। अद्य तावत्

गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं
छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु।
विश्रब्धैः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले
विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः॥ २–६॥

सेनापतिः- यथा प्रभविष्णवे रोचते।

राजा- तेन हि निवर्तय पूर्वगतानधनुर्ग्राहिणः। यथा च सैनिकास्तपोवनं नाभिरुन्धन्ति दूरात् परिहरन्ति च तथा निषेद्धव्याः। पश्य-

शमप्रधानेषु तपोवनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः।
स्पर्शानुकूला अपि सूर्यकान्तास्ते ह्यन्यतेजोऽभिभवाद् दहन्ति॥२–७॥

सेनापतिः- यथाज्ञापयति स्वामी।

---

व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजः कोपज इत्यमरः। काव्यलिङ्गमलंकारः। अप्रस्तुतप्रशंसेति शङ्करः। अपेहि रे उत्साहशालिन अपेहि। मतुबर्थे हेतुकशब्दः। हेतुक इति तु व्याख्यानमाकरम्। अत्रभवान् श्लाघ्यः राजेत्यर्थात्। प्रकृतिमापन्नः। त्वं तावद् दास्याः पुत्रोऽटवीतोऽटवीमाहिण्ड भ्रम, यावत् शृगालमृगलोलुपस्य कस्यापि जीर्णऋक्षस्य भल्लुकस्य मुखे निपतितोऽसि।।

गाह०। (२-६)। निपानेति कूपसमीपजलाशयजलं मुहुस्ताडितमिति जातिरलंकारः। कदम्बकं समूहः। भुक्तस्य पुनरुद्गीर्य चर्वणं रोमन्थः। अभ्यस्यतु पौनःपुन्येन करोतु। पूर्वन्तु कदाचिदेव रोमन्थ इति भावः। कुलस्यापि कुटुम्बघटनमकुतोभयता लक्षणम्। विश्रब्धैः निःशङ्कैः। पल्वलम् अल्पसरः। विश्रामं लभतां पशुहिंसादिकर्मण इत्यर्थः। आहावस्तु निपानं स्याद् उपकूपजलाशय इत्यमरः। अत्र महिषा इत्यादिना प्रथमान्तलोपक्रमात् वराहपतिभिरित्यनेन तत्यागात् पुनर्धनुरित्यनेन च तद् आदानान्माधुर्य व्यत्ययेन प्रक्रमभङ्ग इति। विश्रब्धा रचयन्तु कोलपतयो मुस्ताक्षति पल्वले इति वरमत्र पाठ इति प्राज्ञः। शङ्करस्तु न ह्यत्र प्रथमान्तेनोपक्रमः, किन्तु कर्तृमात्रनिर्देशः। स चाति हि तत्त्वेऽनति हि तत्वे च तुल्य एवेति समाधानमाह। अत्र वराहपतीनां परिवृत्य प्रभावचतुराणामपि स्वतन्त्रकर्तृतामात्रमपि धर्मव्यापारावसरे नासीदिति प्रतिपादनाय तृतीयेति तु केचित्।।

शम० (२-७)। हि हेतौ दृष्टान्तः। अर्थान्तरन्यास इति शङ्करः। भो उत्साहशालिन निष्क्राम। निष्क्राम उत्साहेताविति शङ्करस्याज्ञानम्। अशून्यं कुरु। द्वारस्थो भवेत्यर्थः। यन्महाराज आज्ञापयति।