अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

126 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

विदूषकः- भो उच्चाहइत्तआ। णिक्कम णिक्कम। (भोः उत्साहितः, निष्क्राम निष्क्राम।)

(सेनापतिर्निष्क्रान्तः)

राजा- (परिजनमवलोक्य) मृगयावेषमपनयन्तु भवन्तः। रैवतक, त्वमपि स्वनियोगमशून्यं कुरु।

रैवतकः- जं महाराओ आणवेदि। (यत् महाराजः आज्ञापयति।) (इति निष्क्रान्तः)

विदूषकः- किदं भवदा णिम्मक्खिअं। ता इमस्सिं पादवच्छाआविरइदविदाणसणाधे सिलादले उवबिसदु भवं, जाव अहं पि सुहासीणो होमि। (कृतं भवता निर्मक्षकम्। तदेतस्मिन् पादप-च्छाया-विरचितवितानसनाथे शिलातले उपविशतु भवान् यावदहमपि सुखासीनः भवामि।)

राजा- गच्छाग्रतः।

विदूषकः- एदु एदु भवं। (एतु एतु भवान्।) (उभौ परिक्रम्योपविष्टौ।)

राजा- सखे माधव्‍य, अनवाप्तचक्षुःफलोऽसि, येन त्वया द्रष्टव्यानां परं न दृष्टम्।

विदूषकः- णं भवं जेव मे अग्गदो वट्टदि। (ननु भवानेव मे अग्रतः वर्तते।)

राजा- सर्वः खलु कान्तमात्मानं पश्यति। अहं तु तामेवाश्रमललामभूतां शकुन्तलामधिकृत्य ब्रवीमि।

विदूषकः- (स्वगतम्) भोदु। ण से पसरं वड्डइस्सं। (प्रकाशम्) भो, जदो सा तावस-कण्णआ अणब्भत्थणीआ, तदो ताए किं दिट्ठाए। (भवतु, नास्य प्रसरं वर्धयिष्यामि। भोः यतः सा तापसकन्यका अनभ्यर्थनीया, ततः तया किं दृष्टया।)

राजा- मूर्ख,

निराकृतनिमेषाभिर्नेत्रपङ्क्तिभिरुन्मुखः । नवामिन्दुकलां लोकः केन भावेन पश्यति ।। २-४ ।।

न च परिहार्ये वस्तुनि दुःषन्तस्य मनः प्रवर्तते ।

---

कृतं भवता निर्मक्षिकं निर्जनमित्यर्थः। तदेतस्मिन् पादपच्छायाविरचित वितानसनाथे शिलातले उपविशतु भवान् यावदहमपि सुखासीनो भवामि। वितानो यज्ञ उल्लोचे विस्तारे पुंनपुंसकमिति मेदिनी। एतु एतु भवान्। ननु भवानेव ममाग्रतो वर्तते। अमेवेत्यनेन पूर्वकथनं व्यज्यते। ललामं भूषणम्। भूषावाजिप्रचारेषु ललामञ्च, ललाम चेति शाश्वतः।। भवतु नास्य प्रसरं प्रश्रयं वर्द्धयिष्यामि। भो यतः सा तापसकन्यका अनभ्यर्थनीया ततस्तया किं दृष्ट्या।।

नि०। (२-४)। भावेनाभिप्रायेण नवा प्रकाशकरणाक्षमां केवलं सौन्दर्यावलोकनसुखेन जनस्तामवलोकयति तद्वदत्रापीति भावः। अप्रस्तुतप्रशंसा। समासोक्तिरिति भावः शङ्करः। तत्कथय। अपरिहार्यत्वमाह।