अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम्    चतुर्थोऽङ्कः    157

(सखि, न खलु यस्मिन् कस्मिन्वा। एषः दुर्वासा सुलभकोपो महर्षिः। तथा अयं विरलपादोद्धारया गत्या प्रतिनिवृत्तः।)

प्रियंवदा—को अण्णो हुदवहादो दहिदुं पहवदि। ता गच्छ। पादेसुं पडिअ णिअत्तावेहि जाव से अहं पि अग्घोदअं उवकप्पेमि। (कोऽन्यः हुतवहाद् दग्धुम् प्रभवति। तद्गच्छ। पादयोः पतित्वा निवर्तय यावद् अस्याहमप्यर्थोदकं उपकल्पयामि।)

अनुसूया—तधा। (तथा।) (इति निष्क्रान्ता)

प्रियंवदा—(पदान्तरे स्खलितं रूपयन्ती) अम्मो, आवेअक्खलिदाए पब्भट्ठं मे अग्गहत्थादो पुप्फभाअणं। (अम्मो, आवेगस्खलितायाः प्रभ्रष्टं मे अग्रहस्तात् पुष्पभाजनम्।)
(नाट्येन पुष्पावचयं विधत्ते।)

अनुसूया—(प्रविश्य) सहि, सरीरी विअ कोवो कस्स सो अणुणअं गेण्हदि। किं चि उण साणुकम्पो किदो। (सखि, शरीरी इव कोपः, कस्य सः अनुनयं गृह्णाति। किंचित् पुनः सानुकम्पः कृतः।)

प्रियंवदा—एदं जेव तस्सिं बहुदरं। ता कधेहि। (एतदेव तस्मिन् बहुतरम्। तत्कथय।)

अनुसूया—जदो णिअत्तिदुं णेच्छदि तदो पादेसुं पणमिअ विण्णाविदो मए। भअवं। पढमभत्तिं अवेक्खिअ अज्ज तुह अविण्णादपहावपरमत्थस्स दुहिदाजणस्स भववदा अअं अवराहो मरिसिदव्वो त्ति। (यतः निवर्तितुं नेच्छति ततः पादयोः प्रणम्य विज्ञापितः मया। भगवन्, प्रथमभक्तिमवेक्ष्य अद्य तव अविज्ञातप्रभावपरमार्थस्य दुहितृजनस्य भगवता अयमपराधः मर्षितव्यः इति।)

---

अन्यथा वा प्रकल्पयेदिति भरतनियमस्तेनात्र दुःस्व(ष)न्तस्य शकुन्तलाविस्मरणं कृत्रिममप्यनुचितं इत्यन्यथाकृतम्। शङ्करस्तु संविधान-नामाख्य-नाट्यालंकारोऽयम्। तदुक्तम्—
रसभावानुकूलाय कथासूत्रं यदन्यथा क्रियते। तदिह प्रोक्तं मुनिभिः संविधानकम्॥
इत्याह। हा धिक्, हा धिक् तदेव संवृत्तं, कस्मिन्नपि पूजार्हेऽपराद्धा।

शून्यहृदया प्रियसखी। सखि, न खलु यस्मिन् तस्मिन् वा। एष खलु सुलभकोपो दुर्वासा महर्षिः। तथा पूर्वानुभूत-प्रकारेण अयं अविरला निरवकाशा त्वरिता च ईदृश्या गत्या प्रतिनिवृत्तः। विरल पादपधारया गत्येति च पाठः। कोऽन्यो हूतवहा[द्]दग्धुं प्रभवति। तद् गच्छ, पादयोः पतित्वा निवर्तय। अथेदिनं यावदहमस्यार्घोदकमुपकल्पयामि।

अम्मो, काष्ठ विस्मये वा। आवेगस्खलितायाः प्रभ्रष्टमग्रहस्तान्मे कुसुमभाजनम्⁴⁸। शरीरीव कोपः, कस्य सोऽनुनयं गृह्णाति। किञ्चित् पुनः सानुकम्पः कृतः। एतदेव तस्मिन् बहुतरं, तत् कथय कथं प्रसादित इत्यर्थः।

सखि, स यदि कथमपि निर्वर्तितुं नेच्छति, तदा पादयोः प्रणिपत्य विज्ञापितो मया, “भगवन् प्रथमभक्तिम् अवेक्ष्य, अद्य तवाविज्ञात-प्रभाव-परमार्थस्य दुहितृजनस्य भगवता अयं प्रथमापराधो मर्षितव्य” इति।

---

⁴⁸. मातृका 4117 इत्यत्र दस्वभाजनम् इति पठ्यते।