अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम्    चतुर्थोऽङ्कः    159

(ततः प्रविशति सुप्तोत्थितः कण्वशिष्यः)

शिष्यः-वेलोपलक्षणायदिष्टोऽस्मि प्रभासात्प्रतिनिवृत्तेन तत्रभवता कण्वेन। तत्प्रकाशं निर्गत्यावलोकयामि किमवशिष्टं रजन्या इति।

(परिक्रम्यावलोक्य च)

हन्त प्रभातम् ........। तथा हि-

यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीना-
माविष्कृतोऽरुणपुरःसर एकतोऽर्कः।
तेजोद्वयस्य युगपद् व्यसनोदयाभ्यां
लोको नियम्यत इवैव दशान्तरेषु॥4-2॥

अपि च-

अन्तर्हिते शशिनि सैव कुमुद्वती मे
दृष्टिं न नन्दयति संस्मरणीयशोभा।
इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनेन
दुःखानि नूनमतिमात्रसुदुःसहानि॥4-3॥

अपि च-

कर्कन्धूनामुपरि तुहिनं रञ्जयत्यग्रसन्ध्या
दार्भं मुञ्चत्युटजपटलं वीतनिद्रो मयूरः।
वेदिप्रान्तात्खुरविलिखितादुत्थितश्चैष सद्यः
पश्चादुच्चैर्भवति हरिणः स्वाङ्गमायच्छमानः॥4-4॥

अपि च-

पादन्यासं क्षितिधरगुरोर्मूर्ध्नि कृत्वा सुमेरोः
क्रान्तं येन क्षयिततमसा मध्यमं धाम विष्णोः।

---

या० (4-2) आविष्कृतेत्युदय उक्तः। तेजोद्वयस्य सूर्यचन्द्ररूपोभयतेजसः एककालं विपदुपचयाभ्यां दशावकाशेषु लोकः स्थिरीक्रियत इव, व्यसनोदयाभ्यामिति।

अनुधर्मादिपाठाद् विकल्पेन पूर्वनिपातः। विपत्तावशुभे पापो मानस्त्रिमृगयादिषु। दैवानिष्ट-कलासक्तौ व्यसनं कवयो विदुरिति शाश्वतः। एतेन शकुन्तलाया अपि व्यसनोदयौ भविष्यत इति सूचितमिति शङ्करः।

अन्तर्हि०।। (4-3) इष्टो वल्लभस्तस्य प्रवासो भिन्नदेशत्वम्। नूनं निश्चये। अतिमात्रमतिशयः। अर्थान्तरन्यासः। दृष्टान्त इति शङ्करः। अनेन चापदेशेन शकुन्तलाविरहदुःखममिह सूचितमिति शङ्करः।

कर्कन्धु०।। (4-4) कर्कन्धुर्वदरी, तुहिनं हिमं, अग्रसन्ध्या प्रातःसन्ध्या, उटजः पर्णशाला, पटलं च्छदिः समूह इत्यर्थः। वेदिः परिष्कृता भूमिः। स्वाङ्गमायच्छमानं दीर्घीकुर्वन् आकर्षन्नित्यर्थः।