अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

160 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सोऽयं चन्द्रः पतति गगनादल्पशेषैर्मयूखै- रत्यारूढिर्भवति महतामप्यपभ्रंशनिष्ठा।। 4–5।।

प्रविश्यापटीक्षेपेण अनुसूया- (स्वगतम्) एवं पि णाम विसअपरंमुहस्स जणस्स एदं णिवडिदं जधा तेण रण्णा सउन्तलाए अणज्जं आचरिदं ति। (एवमपि नाम विषयपराङ्-मुखस्य जनस्य एतत् निपतितं यथा तेन राज्ञा शकुन्तलायामनार्यमाचरितमिति।)

शिष्यः- यावदुपस्थितां होमवेलां गुरवे निवेदयामि। (इति निष्क्रान्तः)

अनुसूया- णं पहादा रअणी। ता लहुं पडिबुद्ध म्हि। अथवा पडिबुद्धा वि किं करइस्सं। ण मे उइदेसुं पि पहादकरणीएसुं हत्था पसरन्ति। सकामो दाणिं कामो भोदु जेण सुद्धहिअआ पिअसही असच्चसन्धे जणे पदं कारिदा। अथवा ण तस्स राएसिणो अवराहो। दुव्वासासावो क्खु एसो पहवदि। अण्णधा कथं दाणिं सो राएसी तादिसाइं मन्तिअ एत्तिअस्स कालस्स वाआमेत्तकं पि ण विसज्जेदि। (विचिन्त्य) ता इदो अहिण्णाणङ्गुलीअअं से विसज्जामो त्ति। अथवा णिदुक्खसीदले तवस्सिसणे को णाम अब्भत्थीअदु। ण अ सहीगामी दोसो त्ति कदुअ ववसिदाओ वि पारेमो तादकण्वस्स दुस्सन्तपरिणीदं आवण्णसत्तं सउन्तलं णिवेदितुं। ता एत्थ दाणिं किं णु क्खु अम्हेहिं करणीअं। (ननु प्रभाता रजनी। तत् लघु प्रतिबुद्धास्मि।

---

पाद०।। (4-5) पादो रश्मिश्चरणश्च मूर्द्धिन उपरि शिरसि च तमो, तमोऽन्धकारोऽज्ञानञ्च मध्यमं स्थानमाकाशमत्यारूढ⁵¹श्च गुरुशिरसि पादन्यासो विष्णुस्थानातिक्रमणञ्च। अपभ्रंशेति अधःपातः। अर्थान्तरन्यासः। अथ च शकुन्तलाया दुर्वासस्यानवधानाद् भ्रंशो भविष्यतीति सूचनमिति शङ्करः।

अपटीक्षेपेणाकस्मादित्यर्थः। पटीक्षेपो न कर्तव्य आर्त-राजप्रवासयो-रिति भरतः। एवमपि नाम विषय-पराङ्मुखस्य जनस्य एवं इदन्द्रा⁵² (न विदितं) निपातितम्। यथा तथाविधेन राजर्षिणा शकुन्तलाया अनार्य्यम् आचरितमिति। अनार्य्यमनुचितं शकुन्तला-विस्मरणरूपम्।।

ननु प्रभातवेला! तन्निद्रां त्यजामि। तत् प्रतिबु(द्ध)न(?)। अथवा प्रतिबुद्धापि किमिदानीं करिष्यामि। न मे उचितेष्वपि प्रभातकरणीयेषु हस्तौ प्रसरतः। तत् सकाम इदानीं कामो भवतु, येन शून्यहृदया प्रियसखी असत्यसन्धे मिथ्याप्रतिज्ञे तस्मिन् जने पदं स्थानं व्यवसायं वा कारिता। पदं व्यवसित (स्थानमिति?), त्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्त्वित्यमरः।।

अथवा दुर्वाससः शापः खल्वेष भवति। अन्यथा कथं राजर्षिस्तादृशं “नगरगमन एव भवन्नयनार्थं मानुषः प्रहेय” इत्यादिना मन्त्रयित्वा एतावतः कालस्य वार्तामात्रमपि अस्तु तावद्, गूढद्रव्यादि न विसर्जयति।

---

51. मत्यारूढिश्च इति 4118 इत्यत्र पठ्यते।
52. 4118 इत्यत्र इदसा।