अध्यात्म रामायण

अध्यात्म रामायण
Adhyatma Ramayana
महर्षि वेदव्यास (टीकाकार: मुनीलाल) द्वारा
DevanagariHindipublished423 पृष्ठ
पृष्ठ 362, कुल 423 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 362
सर्ग १ ] उत्तरकाण्ड [ ३३१
| संस्कृत श्लोक | हिन्दी अनुवाद |
|---|---|
| श्रुत्वा तु भाषितं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ।<br>विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥२१॥<br><br>रावणादीनतिक्रम्य कुम्भकर्णादिराक्षसान् ।<br>त्रिलोकजयिनो हित्वा किं प्रशंसथ रावणिम् ॥२२॥ | उन आत्मनिष्ठ मुनीश्वरोंका भाषण सुन श्रीरामचन्द्रजीने अत्यन्त विस्मित हो उनसे हाथ जोड़कर पूछा ॥ २१॥ “हे मुनिगण ! आपलोग त्रिलोकविजयी रावण और कुम्भकर्णादि राक्षसोंको छोड़कर रावणके पुत्र मेघनादकी ही प्रशंसा क्यों करते हैं ?” ॥२२॥ |
| ततस्तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।<br>कुम्भयोनिर्महातेजा रामं प्रीत्या वचोऽब्रवीत् ॥२३॥ | महात्मा रघुनाथजीके ये वचन सुनकर परम तेजस्वी मुनिवर अगस्त्यजीने उनसे अति प्रीतिपूर्वक कहा—॥२३॥ |
| शृणु राम यथा वृत्तं रावणे रावणस्य च ।<br>जन्म कर्म वरप्रदानं सङ्क्षेपाददतो मम ॥२४॥ | “हे राम ! तुम रावण और उसके पुत्रके जन्म, कर्म और वर-प्राप्ति आदिका वृत्तान्त सुनो; मैं उनका संक्षेपसे वर्णन करता हूँ ॥ २४ ॥ |
| पुरा कृतयुगे राम पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः ।<br>तपस्तप्तुं गतो विद्वान्मेरोः पार्श्वे महामतिः ॥२५॥ | हे राम ! पूर्वकालमें सतयुगमें ब्रह्माके पुत्र महामति विद्वान् पुलस्त्यजी तप करनेके लिये सुमेरु पर्वतपर गये ॥२५॥ |
| तृणबिन्दोराश्रमेऽसौ न्यवसन्मुनिपुङ्गवः ।<br>तपस्तेपे महातेजाः स्वाध्यायनिरतः सदा ॥२६॥ | वे महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ तृणबिन्दुके आश्रममें रहने लगे और वहाँ निरन्तर स्वाध्याय ( प्रणव-जप ) में तत्पर रह तप करने लगे ॥ २६ ॥ |
| तत्राश्रमे महारम्ये देवगन्धर्वकन्यकाः ।<br>गायन्त्यो ननृतुस्तत्र हसन्त्यो वादयन्ति च ॥२७॥<br><br>पुलस्त्यस्य तपोविघ्नं चक्रुः सर्वा अनिन्दिताः ।<br>ततः क्रुद्धो महातेजा व्याजहार वचो महत् ॥२८॥ | उस महा-रमणीय आश्रममें देवता और गन्धर्वोंकी सुन्दरी कन्याएँ गाती, बजाती और हँसती हुई नाचने तथा पुलस्त्यजीके तपमें विघ्न डालने लगीं तब महातेजस्वी पुलस्त्यजी अत्यन्त क्रुद्ध होकर बोले—॥२७-२८॥ |
| या मे दृष्टिपथं गच्छेत्सा गर्भं धारयिष्यति ।<br>ताः सर्वाः शापसंविग्ना न तं देशं प्रचक्रमुः ॥२९॥ | “जिस (देव या गन्धर्व) कन्यापर मेरी दृष्टि पड़ जायगी वही गर्भवती हो जायगी ।” तब उस शापसे भयभीत होकर उनमेंसे कोई भी उस स्थानपर न आयी ॥२९॥ |
| तृणबिन्दोस्तु राजर्षेः कन्या तन्नाशृणोद्वचः ।<br>विचचार मुनेरग्रे निर्भया तं प्रपश्यती ॥३०॥ | किन्तु राजर्षि तृणबिन्दुंकी कन्याने ये वाक्य नहीं सुने; इसलिये वह मुनीश्वरके सामने निर्भयतापूर्वक उन्हें देखती हुई घूमती रही ॥३०॥ |
| बभूव पाण्डुरतनुर्व्यञ्जितान्तःशरीरजा ।<br>दृष्ट्वा सा देहवैवर्ण्यं भीता पितरमन्वगात् ॥३१॥ | इससे वह (गर्भा-वस्थाको प्राप्त होकर) पीली पड़ गयी, तथा उसके स्तन (स्थूल होकर) साफ प्रकट होने लगे। अपने शरीरको विवर्ण हुआ देख वह डरती हुई अपने पिताके पास आयी ॥ ३१ ॥ |
| तृणबिन्दुश्च तां दृष्ट्वा राजर्षिरमितद्युतिः ।<br>ध्यात्वा मुनिकृतं सर्वमवैद्विज्ञानचक्षुषा ॥३२॥ | जब उसे महातेजस्वी राजर्षि तृणबिन्दुने देखा तो उन्होंने ध्यानद्वारा अपनी ज्ञानदृष्टिसे मुनिवर पुलस्त्यका सब कृत्य जान लिया ॥३२॥ |
| तां कन्यां मुनिवर्याय पुलस्त्याय ददौ पिता ।<br>तां प्रगृह्याब्रवीत्कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ॥३३॥ | तब पिता तृणबिन्दुने वह कन्या मुनिश्रेष्ठ पुलस्त्यको दी और उन्होंने ‘बहुत अच्छा’ कह उसे स्वीकार कर लिया ॥३३॥ |
| शुश्रूषणपरां दृष्ट्वा मुनिः प्रीतोऽब्रवीद्वचः । | उसे अत्यन्त शुश्रूषापरायण देख मुनिवर पुलस्त्यने उससे प्रसन्न होकर कहा— |