भारतकोश
अध्यात्म रामायण

अध्यात्म रामायण

Adhyatma Ramayana

महर्षि वेदव्यास (टीकाकार: मुनीलाल) द्वारा

DevanagariHindipublished423 पृष्ठ

पृष्ठ 99, कुल 423 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 99
७८अध्यात्मरामायण[ सर्ग ७

सप्तम सर्ग

सुमन्त्रका प्रत्यागमन, राजा दशरथका स्वर्गवास तथा भरतजीका ननिहालसे आना और वसिष्ठजीके आदेशसे पिताका अन्त्येष्टि-संस्कार करना ।


श्रीमहादेव उवाच**श्रीमहादेवजी बोले—**इधर सायंकालके समय
सुमन्त्रोऽपि तदाऽयोध्यां दिनान्ते प्रविवेश ह।<br>वस्त्रेण मुखमाच्छाद्य बाष्पाकुलितलोचनः ॥ १ ॥सुमन्त्रने भी वस्त्रसे मुख ढाँपकर नेत्रोंमें जल भरे हुए अयोध्यापुरीमें प्रवेश किया ॥ १ ॥ रथको बाहर ही
बहिरेव रथं स्थाप्य राजानं द्रष्टुमाययौ।<br>जयशब्देन राजानं स्तुत्वा तं प्रणनाम ह ॥ २ ॥खड़ाकर वे राजाको देखनेके लिये अन्तःपुरमें गये और जय-शब्दसे उनकी स्तुतिकर उन्हें प्रणाम किया ॥ २ ॥
ततो राजा नमन्तं तं सुमन्त्रं विह्वलोऽब्रवीत् ।<br>सुमन्त्र रामः कुत्रास्ते सीतया लक्ष्मणेन च ॥ ३ ॥राजाने सुमन्त्रको नमस्कार करते देख दुःखसे व्याकुल होकर कहा—"सुमन्त्र ! सीता और लक्ष्मणके सहित राम कहाँ हैं ? ॥ ३ ॥ तुमने रामको कहाँ
कुत्र त्यक्तस्त्वया रामः किं मां पापिनमब्रवीत् ।<br>सीता वा लक्ष्मणो वाऽपि निर्दयं मां किमब्रवीत् ४छोड़ा है ? उन्होंने मुझ पापीके लिये क्या कहा ? तथा सीता और लक्ष्मणने भी मुझ निर्दयीके लिये क्या कहा है ? ॥ ४ ॥ हा राम ! हा गुणनिधे ! हा
हा राम हा गुणनिधे हा सीते प्रियवादिनि ।<br>दुःखार्णवे निमग्नं मां म्रियमाणं न पश्यसि ॥ ५ ॥प्रिय-वादिनि सीते ! क्या तुम मुझको दुःख-समुद्रमें डूबकर मरते हुए नहीं देखते हो?" ॥ ५ ॥
विलप्यैवं चिरं राजा निमग्नो दुःखसागरे ।<br>एवं मन्त्री रुदन्तं तं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ६ ॥इस प्रकार बहुत देरतक विलाप करके राजा दुःख-समुद्रमें डूब गये । महाराजको इस प्रकार रोते देख मन्त्रीने हाथ जोड़कर कहा—॥ ६ ॥ "महाराज !
रामः सीता च सौमित्रिर्मया नीता रथेन ते ।<br>शृङ्गवेरपुराभ्याशे गङ्गाकूले व्यवस्थिताः ॥ ७ ॥मैं राम, सीता और लक्ष्मणको आपके रथमें बैठाकर ले गया था । वे श्रृंगवेरपुरके पास गंगाजीके किनारे जाकर टिके ॥ ७ ॥ वहाँ निषादराज गुह कुछ फल-
गुहेन किञ्चिदानीतं फलमूलादिकं च यत् ।<br>स्पृष्ट्वा हस्तेन सम्प्रीत्या नाग्रहीद्विससर्ज तत् ॥८॥मूलादि ले आया, किन्तु रामजीने उन्हें ग्रहण नहीं किया, केवल प्रीतिपूर्वक हाथसे छूकर ही छोड़ दिया ॥ ८ ॥ तदनन्तर श्रीरघुनाथजीने गुहसे वटका
वटक्षीरं समानाय्य गुहेन रघुनन्दनः ।<br>जटामुकुटमाबद्ध्य मामाह नृपते स्वयम् ॥ ९ ॥दूध मँगवाकर अपनी जटाओंका मुकुट बनाया और फिर वे स्वयं मुझसे बोले—॥ ९ ॥ "सुमन्त्र ! महाराज-
सुमन्त्र ब्रूहि राजानं शोकस्तेऽस्तु न मत्कृते ।<br>साकेतादधिकं सौख्यं विपिने नो भविष्यति ।१०।से कहना वे हमारे लिये शोक न करें; हमें वनमें अयोध्यासे भी अधिक सुख प्राप्त होगा ॥ १० ॥ मातासे
मातुर्मे वन्दनं ब्रूहि शोकं त्यजतु मत्कृते ।<br>आश्वासयतु राजानं वृद्धं शोकपरिप्लुतम् ॥११॥भी मेरा प्रणाम कहकर कहना कि मेरेलिये शोक करना छोड़ दें । महाराज वृद्ध और शोकाकुल हैं, उन्हें भली प्रकार ढाँढस बँधाना" ॥ ११ ॥ हे नृपश्रेष्ठ !
सीता चाश्रुपरीताक्षी मामाह नृपसत्तम ।<br>दुःखगद्गदया वाचा रामं किञ्चिदवेक्षती ॥१२॥तदनन्तर नेत्रोंमें जल भरकर कुछ-कुछ रामकी ओर देखते हुए सीताने दुःखसे गद्गद-कण्ठ हो मुझसे कहा—॥ १२ ॥ "दोनों सासुओंके चरण-