अग्नि पुराण
Agni Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)
पृष्ठ 144, कुल 878 में से
संदर्भ में पढ़ें- अध्याय ५८ * ११७
‘हिरण्यगर्भः०’ इत्यादि मन्त्रसे पाँच प्रकारकी मृत्तिकाओंद्वारा परमेश्वरको स्नान करावे। इसके बाद ‘इमं मे गङ्गे यमुने०’ इत्यादि मन्त्रसे बालुकामिश्रित जलके द्वारा तथा ‘तद् विष्णोः०’ इत्यादि मन्त्रसे बाँबीकी मिट्टी मिले हुए जलसे पूर्ण घटके द्वारा भगवान्को स्नान करावे। ‘या ओषधीः०<sup>२</sup>’ इत्यादि मन्त्रसे ओषधिमिश्रित जलके द्वारा, ‘यज्ञा<sup>३</sup> यज्ञा०’ इत्यादि मन्त्रसे आँवले आदि कसैले पदार्थोंसे मिश्रित जलके द्वारा, ‘पयः<sup>४</sup> पृथिव्याम्०’ इत्यादि मन्त्रसे पञ्चगव्योंद्वारा तथा ‘याः फलिनीः०<sup>५</sup>’ इत्यादि मन्त्रसे फलमिश्रित जलके द्वारा भगवान्को नहलावे। ‘विश्वतश्चक्षुः०<sup>६</sup>’ इत्यादि मन्त्रसे उत्तरवर्ती कलशद्वारा, ‘सोमं<sup>७</sup> राजानम्०’ इस मन्त्रसे पूर्ववर्ती कलशद्वारा, ‘विष्णो<sup>८</sup> ररातमसि०’ इत्यादि मन्त्रसे दक्षिणवर्ती कलशद्वारा तथा ‘हंसः<sup>९</sup> शुचिषद०’ इत्यादि मन्त्रसे पश्चिमवर्ती कलशद्वारा भगवान्को उद्वर्तन-स्नान करावे ॥ १४–१७ ॥
‘मूर्द्धानं<sup>१०</sup> दिवो०’ इत्यादि मन्त्रसे आँवले मिले हुए जलके द्वारा, ‘मा नस्तोके०<sup>११</sup>’ इत्यादि मन्त्रसे जटामांसीमिश्रित जलके द्वारा, ‘गन्धद्वारां०<sup>१२</sup>’ इत्यादि मन्त्रसे गन्धमिश्रित जलके द्वारा तथा ‘इदमपः०<sup>१३</sup>’ इत्यादि मन्त्रसे इक्यासी पदोंवाले वास्तुमण्डलमें रखे गये कलशोंद्वारा भगवान्को नहलावे। इस प्रकार स्नानके पश्चात् भगवान्को सम्बोधित करके कहे—‘भगवन्! समस्त लोकोंपर अनुग्रह करनेवाले सर्वव्यापी वासुदेव! आइये, आइये, इस यज्ञभागको ग्रहण कीजिये। आपको नमस्कार है।’ इस प्रकार देवेश्वरका आवाहन करके उनके हाथमें बँधा हुआ मङ्गलसूत्र खोल दे। उसे खोलते समय ‘मुञ्चामि<sup>१४</sup> त्वा०’ इस मन्त्रका पाठ करे। इसी मन्त्रसे आचार्यका भी कौतुकसूत्र खोल दे। तदनन्तर ‘हिरण्मयेन०<sup>१५</sup>’ इत्यादि मन्त्रसे पाद्य और ‘अतो देवाः०’ (ऋक्० १।१३।६) इत्यादि मन्त्रसे अर्घ्य दे। फिर ‘मधु वाताः०’ इत्यादि मन्त्रसे मधुपर्क देकर ‘मयि गृह्णामि०<sup>१६</sup>’ इत्यादि मन्त्रसे आचमन करावे। तत्पश्चात् विद्वान् पुरुष ‘अक्षन्नमीमदन्त०<sup>१७</sup>’
१. तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम्॥ (यजु० ६।५)
२. या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा। मनै नु बभ्रूणामहᳵ शतं धामानि सप्त च॥ (यजु० १२।७५)
३. यज्ञा यज्ञा वो अग्नये गिरा गिरा च दक्षसे। प्र प्र वयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शꣳ सिषम्॥ (यजु० २७।४२)
४. पयः पृथिव्यां पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयो धाः। पयस्वतीः प्रदिशः सन्तु मह्यम्॥ (यजु० १८।३६)
५. याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः। बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वꣳहसः॥ (यजु० १२।८९)
६. विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात्। सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः॥ (यजु० १७।१९)
७. सोमꣳ राजानमवसेऽग्निमन्वारभामहे। आदित्यान्विष्णुꣳ सूर्यं ब्रह्माणं च बृहस्पतिꣳ स्वाहा॥ (यजु ९।२६)
८. विष्णो रराटमसि विष्णोः श्नप्त्रे स्थो विष्णोः स्यूरसि विष्णोर्ध्रुवोऽसि वैष्णवमसि विष्णवे त्वा॥ (यजु० ५।२१)
९. हꣳसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्। नृषद्वरसद्दृतसदव्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत्॥ (यजु०१०। २४)
१०. मूर्द्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या वैश्वानरममृत आ जातमग्निम्। कविꣳ सम्राजमतिथिं जनानामासन्ना पात्रं जनयन्त देवाः॥ (यजु० ७।२४)
११. मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः। मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीर्हविष्मन्तः सदमि त्वा हवामहे॥ (यजु० १६।१६)
१२. गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्। ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्॥ (श्रीसूक्त)
१३. इदमपः प्रवहतावद्यं च मलं य यत्। यच्चाभिदुद्रोहानृतं यच्च शेपे अभीरुणम्। आपो मा तस्मादेनसः पवमानश्च मुञ्चतु॥ (यजु० ६।१७)
१४. मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कमज्ञातयक्ष्मादुत राजयक्ष्मात्। ग्राहिर्जग्राह यदि वैतदेनं तस्या इन्द्राग्नी प्र मुमुक्तमेनम्॥ (ऋ० मं० १०, सू० १६१।१)
१५. हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्। योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहम्। (यजु० ४०।१७)
१६. मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निꣳ रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय। मामु देवताः सचन्ताम्॥ (यजु० १३।१)
१७. अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रिया अधूषत। अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती योजा न्विन्द्र ते हरी॥ (यजु० ३।५१)