ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

सन्मार्गरहितं व्रात्याभिशस्तादिकं पुरुषमत्यन्तदारिद्रमप्यातिथ्यसत्काराय नाऽऽद्रियन्ते । [ सिद्धमर्थं कथयति— ] तस्मादु काममेवैतत्कुर्यात्, इति । यस्मादतिथिशब्दो न दुष्टः किंतु प्रशस्तस्तस्मादेव कारणाद्विस्रम्भेणैवैतत्सूक्तं कुर्यात् । तत्सूक्तप्रयोगे कंचिद्विशेषं विधत्ते— स यद्येतत्कुर्यादागन्म वृत्रहन्तममित्येतं तृचं प्रथमं कुर्यात्, इति । तस्मिन्सूक्ते—" विशो विशः " [ऋ० सं० म० ८ सू० ७४ ऋ० १] इत्यादिकः प्रथमस्तृचः । " आगन्म " इत्यादिको द्वितीयस्तृचः । प्रयोगकाले त्वागन्मेत्यादिकं प्रथमत्वेन पठेत् । तत्रोपपत्तिमह— एतद्वा अहरीप्सन्तः संवत्सरमासते त आगच्छन्ति, इति । ये गवामयननामकं संवत्सरसत्रमनुतिष्ठन्ति ते महाव्रताख्यमेतदेवोपान्त्यमहः प्राप्तुमिच्छन्तोऽनुतिष्ठन्ति । तथा सत्यागन्मेति प्राप्तिवाचकं शब्दं प्रयुञ्जानास्ते पुरुषा एतदहरागच्छन्ति तस्मादेतस्य प्राथम्यं युक्तम् । अतिथिमगन्मेति पदद्वयतात्पर्यदर्शनेन तृचद्वयं व्याख्यातम् । अथावशिष्टानां तृचानां तात्पर्यं दर्शयति— त एतेऽनुष्टुपशीर्षाणस्त्रयस्तृचा भवन्ति ब्रह्म वै गायत्री वागनुष्टुब्ब्रह्मणैव तद्वाचं संदधाति, इति । पञ्चदशर्चे "विशो विशः” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ७४ ऋ० १ ] इत्यादिके सूक्ते प्रथमस्तृचद्वये गते सति तत ऊर्ध्वं त्रयस्तृचाः शिष्यन्ते । तेष्वन्तिमस्तृचः " अहं हुवानः " इत्यादिकोऽनुष्टुप्छन्दस्कः । तत्रानुष्टुप्छन्दसि तदुत्तमाङ्गस्थानं येषां तृचानां तेऽनुष्टुपशीर्षाणः । एते तृचास्त्रिसंख्याकाः । तत्रोपान्त्यतृचे ततः पूर्वतने तृचे च गायत्री छन्दो विद्यते । सा च गायत्री ब्रह्मैव, " तत्सवितुर्वरेण्यम् " [ ऋ० सं० म० ३ सू० ६२ ऋ० १० ] इत्यनया गायत्र्या परब्रह्मणः प्रतिपाद्य-

---

आगन्म०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७४ ऋ० ४। १ ख. ग. ॰स्तृचं द्वं । २ ख. स्थानं ।