ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । ७

त्वात् । येयं तृचगताऽनुष्टुप्सा वाग्रूपा चतुष्पात्त्वसामान्यात् । “ चत्वारि वाक्परि-
मिता पदानि ” ( ऋ० सं० मं० १ सू० १६४ ऋ० ४५ ) इति वाचः पादचतु-
ष्टयमाम्नातम् । परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीत्युक्तं तत्पादचतुष्टयमन्यैर्व्याख्यातम् ।
अनुष्टुभस्तु चतुष्पात्त्वं प्रसिद्धम् । एवं सत्यस्मिन्सूक्ते गायत्र्यनुष्टुभोर्मेलने सति तन्त्रेण
सूक्तपाठेन ब्रह्मणैव वाचं संयोजयति ।
अथ कीर्तिफलार्थं सूक्तान्तरं विधत्ते—
अबोध्यग्निः समिधा जनानामिति कीर्तिकामः, इति ।
अबोधीत्यादिकं द्वादशर्चं सूक्तम् ।
[प्रजापशु]फलार्थमन्यत्सूक्तं विधत्ते—
होताऽजनिष्ट चेतन इति प्रजापशुकामः, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके प्रथमेऽध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
होतेत्यादिकमष्टर्चं सूक्तम् । यथोक्तानां काम्यसूक्तानां गोदोहनन्यायेन फलार्थ-
त्वमेव न तु क्रत्वर्थत्वम् ।
स च न्यायश्चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितः—
गोदोहनं द्वयार्थं स्यान्ने वा भागद्वयार्थता ।
अन्यथाऽपि क्रतोः सिद्धेः केवलं पुरुषाय तत् ॥
दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते—“चमसेनापः प्रणयेद्गोदोहनेन पशुकामस्य” इति । तत्र
गोदोहनस्य क्रत्वर्थ(र्थत्वं) पुरुषार्थत्वं चेत्याकारद्वयमस्ति । पशुफलजननेन पुरुषप्रीति-
र्भाति, अपां प्रणयनेन क्रतूपौष्कल्यमपि भातीति चेन्मैवम् । गोदोहनमन्तरेण फला-
सिद्धेर्भवतु पुरुषार्थत्वं क्रतुस्तु तदभावेऽपि चमसेन सिध्यतीति न क्रत्वर्थता । एवम-
त्रापि यथोक्तानि काम्यसूक्तानि फलार्थान्येव न तु क्रत्वर्थानि । एवं तर्हि क्रतोरङ्ग-
वैकल्यं प्रसज्येतेति चेत् । मैवम् । काम्यानामेतेषां क्रत्वङ्गभूतं शंसनमाश्रित्य विधा-
नमिति काम्यैरपि सूक्तैः क्रत्वङ्गस्य शंसनस्य निष्पत्तेः, काम्येन नित्यसिद्धिरिति
तान्त्रिकाणां डिण्डिमैः । तस्मात्फलसाधनत्वेन विधानादेतैः फलं साक्षात्सिध्यत्यर्था-
त्क्रतोः साङ्गत्वमित्युपपन्नम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
काण्डभाष्ये प्रथमारण्यके प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

---

अबोध्य०—ऋ० सं० मं० ५ सू १ ऋ० १ ] । होता जनि०—ऋ० सं०
म० २ सू० ९ ऋ० १ ।

---

१ क. न ऋ° । २ क. ॰श्च च भा॰ । ३ क. ॰भावे च॰ । ४ ख. ग. घ. ॰मः । इन्द्रियं त॰ ।