ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

अथ द्वितीयः खण्डः ।

---

अन्नाद्यफलाय सूक्तान्तरं विधत्ते—
अग्निं नरो दीधितिभिररण्योरित्यन्नाद्यकामः, इति ।
अत्तुं योग्यं[आद्यं] शाल्यादिनिष्पन्नम[न्नम]त्रं च तदाद्यं चेत्यन्नाद्यकामत्वमस्य( द्यं तस्मिन्कामोऽस्य ) । अग्निं नर इत्यादिकं पञ्चविंशत्यूचमाज्यशस्त्रमवगन्तव्यम् ।
अस्य सूक्तस्यान्नहेतुत्वं संभावयति—
अग्निर्वै अन्नादः, इति ।
अग्नेरन्नभोजकत्वे लोकप्रसिद्धिद्योतनार्थो वैशब्दः । अग्नेः स्वयमन्नभोजकत्वेनान्नप्रियत्वात्तद्विषयसूक्तेनान्नलाभो युक्त इत्यर्थः ।
ननु “प्र वो देवा याग्नये” [ऋ० सं० म० ३ सू० १३ ऋ० १] इत्यादिसूक्तेष्वप्यग्निर्विद्यत इत्याशङ्क्य तेभ्योऽस्य सूक्तस्य विशेषं दर्शयति—
चिरतरमिव वा इतरेष्वाज्येष्वग्निमागच्छन्त्यथेह मुखत एवाग्निमागच्छन्ति मुखतोऽन्नाद्यमश्नुते मुखतः पाप्मानमपघ्नते, इति ।
इतरेषु “प्र वो देवा याग्नये” [ऋ० सं० मं० ३ सू० १३ ऋ० १] इत्यादिष्वाज्यशस्त्रेषु यजमाना अत्यन्तविलम्बो यथा भवति तथैवाग्निं प्राप्नुवन्ति । सूक्तादावग्निपदाभावात् । इह तु तत्सद्भावादादावेव सहसाऽग्निं प्राप्नुवन्ति । अतो भवदा(तोऽन्ना)द्यमादौ विलम्बमन्तरेणैव यजमानं सद्यः प्राप्नोति । तथा ते यजमाना आदावेव पाप्मानं नाशयन्ति ।
सूक्तस्य प्रथमपादेऽग्निशब्दं प्रशस्य द्वितीयपादे जनयन्तेति शब्दं प्रशंसति—
हस्तच्युती जनयन्तेति जातवदेतस्माद्वा अह्नो यजमानो जायते तस्माज्जातवत् , इति ।
हस्तेत्यादिर्द्वितीयपादस्तस्यायमर्थः—हस्तव्यापारेणैव वाच्येन जनयन्त यजमाना अग्निमुत्पादयन्त इति । तत्र जनयन्तेत्यनेन शब्देनेदं सूक्तं जातवज्जन्मवाचकशब्दोपेतं भवति । एतस्माज्जन्मवाचिशब्दोपेतसूक्तयुक्तादह्नो महाव्रताख्यात्कर्मणो यजमानोऽयं तत्फलयोज्यजन्मवान्भवति । तस्मात्कारणात्तथाविधजन्मसाधनभूतं सूक्तम् ।
अस्मिन्पञ्चविंशत्यूचे सूक्ते [ऋ० सं० म० ७ सू० १ ] आदावष्टादशर्चो विरा-

---

अग्निं नरो०—ऋ० सं० म० ७ सू० १ ऋ० १ ।

---

१ क. घ. न तु प्र° । २ क. ख. °धा न भ°। ३ क. ख. घ. °सद्यः प्रा° । ४ क. °तीयः पा°।