ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० २] ऐतरेयारण्यकम्। ९

ट्छन्दस्काः । अवशिष्टास्तु “मा नो अग्नेऽवीर ते” इत्यादिकाः सप्तर्चस्त्रिष्टुप्छ- न्दस्काः । तास्वेकैकस्यामृचि पादचतुष्टययुक्तानि च्छन्दांसि प्रशंसति—

तानि चत्वारि च्छन्दांसि भवन्ति चतु- ष्पादा वै पशवः पशूनामवरुद्धयै, इति ।

“एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्” इति श्रुत्यन्तरादेकैकस्मिन्पाद एकैकं त्रिष्टुबारूपं छन्दोऽस्ति, ततश्चतुर्षु पादेषु चत्वारि त्रिष्टुप्छन्दांसि संपद्यन्ते । ततः पशूनां चतु- ष्पात्त्वात्तेन तत्साम्यात्पशुप्राप्तिर्भवति ।

यास्तु सूक्तादिगता विराट्छन्दस्का ऋचस्तासां पादगतानि च्छन्दांसि प्रशंसति—

तानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषामेव लोकानामभिजित्यै , इति ।

यथा “ चतुष्पदा त्रिष्टुप् ” “ एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् ” इति श्रुत्योः पादसंख्याऽ- क्षरसंख्या च श्रुता तथा “ त्रिपदा विराट् ” “ दशाक्षरा विराट् ” इति श्रुत्योः संख्याद्वयं श्रुतम् । ततस्त्रिष्वपि पादेषु दशाक्षरसंख्याकानि त्रीणि विराट्छन्दांसि संप- द्यते(न्ते) । लोकाश्च पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौरित्येवं त्रिसंख्याकाः, उत्तममध्यमाधमैः सात्त्विकराजसतामसैः प्राणिभिरुपेतत्वात्त्रिवृतश्च । ततः संख्यासाम्याल्लोकजयो भवति ।

सूक्ते पूर्वोत्तरभागयोर्वर्तमाने विराट्त्रिष्टुबित्येते द्वे छन्दसी प्रशंसति—

ते द्वे छन्दसी भवतः प्रतिष्ठायै एव द्विप्रतिष्ठो वै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवो यजमानमेव तद्द्विप्र- तिष्ठं चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति, इति ।

छन्दोद्वयं प्रतिष्ठार्थमेव संपद्यते । लौकिकः पुरुषः सर्वोऽपि भूमौ द्वाभ्यां पादाभ्यां प्रतिष्ठितत्वाद्विप्रतिष्ठो भवति । पशवस्तु चतुष्पादाः । एवं सति च्छन्दोद्वित्वेन पाद- चतुष्ट्वेन च द्विपादं यजमानं चतुष्पात्सु पशुषु होता प्रतिष्ठापयति ।

इदानीं सर्वासवृक्ष्ववस्थितां पञ्चविंशतिसंख्यां प्रशंसति—

ताः पराग्वचनेन पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्च- विंशोऽयं पुरुषो दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मैव पञ्चविंश- स्तमिममात्मानं पञ्चविंशं संस्करुते, इति ।

आवृत्तिमन्तरेणोध्वंपाठः पराग्वचनम् । आत्मा मध्यदेहम्, ^२ “ मध्यं ह्येषामङ्गा-

---

१ क. ख. ग. ॰युक्तानि । २ क. ॰देहः, “मं” ।

२