ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० २] ऐतरेयारण्यकम्। ९

ट्छन्दस्काः । अवशिष्टास्तु “मा नो अग्नेऽवीर ते” इत्यादिकाः सप्तर्चस्त्रिष्टुप्छ- न्दस्काः । तास्वेकैकस्यामृचि पादचतुष्टययुक्तानि च्छन्दांसि प्रशंसति—

तानि चत्वारि च्छन्दांसि भवन्ति चतु- ष्पादा वै पशवः पशूनामवरुद्धयै, इति ।

“एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्” इति श्रुत्यन्तरादेकैकस्मिन्पाद एकैकं त्रिष्टुबारूपं छन्दोऽस्ति, ततश्चतुर्षु पादेषु चत्वारि त्रिष्टुप्छन्दांसि संपद्यन्ते । ततः पशूनां चतु- ष्पात्त्वात्तेन तत्साम्यात्पशुप्राप्तिर्भवति ।

यास्तु सूक्तादिगता विराट्छन्दस्का ऋचस्तासां पादगतानि च्छन्दांसि प्रशंसति—

तानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषामेव लोकानामभिजित्यै , इति ।

यथा “ चतुष्पदा त्रिष्टुप् ” “ एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् ” इति श्रुत्योः पादसंख्याऽ- क्षरसंख्या च श्रुता तथा “ त्रिपदा विराट् ” “ दशाक्षरा विराट् ” इति श्रुत्योः संख्याद्वयं श्रुतम् । ततस्त्रिष्वपि पादेषु दशाक्षरसंख्याकानि त्रीणि विराट्छन्दांसि संप- द्यते(न्ते) । लोकाश्च पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौरित्येवं त्रिसंख्याकाः, उत्तममध्यमाधमैः सात्त्विकराजसतामसैः प्राणिभिरुपेतत्वात्त्रिवृतश्च । ततः संख्यासाम्याल्लोकजयो भवति ।

सूक्ते पूर्वोत्तरभागयोर्वर्तमाने विराट्त्रिष्टुबित्येते द्वे छन्दसी प्रशंसति—

ते द्वे छन्दसी भवतः प्रतिष्ठायै एव द्विप्रतिष्ठो वै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवो यजमानमेव तद्द्विप्र- तिष्ठं चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति, इति ।

छन्दोद्वयं प्रतिष्ठार्थमेव संपद्यते । लौकिकः पुरुषः सर्वोऽपि भूमौ द्वाभ्यां पादाभ्यां प्रतिष्ठितत्वाद्विप्रतिष्ठो भवति । पशवस्तु चतुष्पादाः । एवं सति च्छन्दोद्वित्वेन पाद- चतुष्ट्वेन च द्विपादं यजमानं चतुष्पात्सु पशुषु होता प्रतिष्ठापयति ।

इदानीं सर्वासवृक्ष्ववस्थितां पञ्चविंशतिसंख्यां प्रशंसति—

ताः पराग्वचनेन पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्च- विंशोऽयं पुरुषो दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मैव पञ्चविंश- स्तमिममात्मानं पञ्चविंशं संस्करुते, इति ।

आवृत्तिमन्तरेणोध्वंपाठः पराग्वचनम् । आत्मा मध्यदेहम्, ^२ “ मध्यं ह्येषामङ्गा-

---

१ क. ख. ग. ॰युक्तानि । २ क. ॰देहः, “मं” ।

२

१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

नामात्मा" [ ऐ० आ० २ अ० ३ ख० ९ ] इति वक्ष्यमाणत्वात् । तेनाऽऽत्मना सहितैरवयवैः सर्वैरयं पुरुषः पञ्चविंशतिसंख्योपेतः । अतस्तादृशं पुरुषमृगतया पञ्चविं- शतिसंख्यया संस्करोति ।

प्रकारान्तरेण तां संख्यां प्रशंसति—

अथो पञ्चविंशं वा एतदहः पञ्चविंश एत- स्याह्नः स्तोमस्तत्समेन समं प्रतिपद्यते तस्माद्द्वे एव पञ्चविंशतिर्भवन्ति, इति ।

अथो अपि चेत्यर्थः । यन्महाव्रताख्यमहस्तदेतत्पञ्चविंशतिसंख्योपेतमेव । तत्कथ- मिति तदुच्यते—एतस्याह्नो यः स्तोमः सामगैः स्तोत्रकाले तृचस्याऽऽवृत्त्या संपद्यते सोऽयं त्रिवृत्पञ्चदशादिरूपो न भवति किंतु पञ्चविंशस्तस्मात्कारणात्पञ्चविंशतिसंख्यया समेन सूक्तेन पञ्चविंशस्तोमयुक्तं समं तदहः प्राप्नोतीति तस्मादेतदहः सूक्तं चेत्युभयं समं तस्मादेते द्वे अहःसूक्ते पञ्चविंशतिसंख्याप्रयुक्ते एव भवतः । अन्यथा साम्यासं- भवात् । भवन्तीति बहुवचनं तु सूक्तगतानामृचां स्तोत्रगतानां चापेक्षया द्रष्टव्यम् ।

तस्मिन्सूक्ते प्रथमोत्तमयोर्ऋचोरावृत्तिविधिमभिप्रेत्य तदावृत्तिसहितां संख्यां प्रशंसति—

तास्त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयैकोनत्रिंशन्न्यूनाक्षरा विराण्न्यूने वै रेतः सिच्यते न्यूने प्राणा न्यूनेऽ- न्नाद्यं प्रतिष्ठितमेतेषां कामानाणावरुद्ध्यै, इति ।

ताः सूक्तगताः पञ्चविंशतिसंख्याका ऋचस्त्रिरावृत्तया प्रथमया त्रिरावृत्तया चोत्त- मया सहिताः सत्यो मिलिता एकोनत्रिंशत्संख्याकाः संपद्यन्ते । एकयर्चा न संपूर्णा त्रिंशदित्येकयानत्रिंश[त् । " त्रिंश]दक्षरा विराट् " इति श्रुतौविराट्छन्दसस्त्रिंश- त्संख्योपेतत्वादत्र त्रिंशत्संख्यायामेकया न्यूनत्वादियमृक्संख्या न्यूनाक्षरा विराट्संप- द्यते । लोकेऽपि न्यूने वै स्वल्प एव गर्भाशये प्रजोत्पादनार्थं रेतः सिच्यते । तथा स्वल्पे हृदयपुण्डरीके प्राणाः प्रति[वि]ष्ठन्ति, स्वल्पे चोदरेऽन्नाद्यं प्रतिष्ठितं, तस्मा- दियं न्यूना विराडेतेषां प्रजोत्पत्तिप्राणान्नप्रतिष्ठारूपाणां कामानां प्राप्त्यै संपद्यते ।

यथोक्तार्थवेदनं प्रशंसति—

एतान्कामानवरुन्धे य एवं वेद, इति ।

यः पुमानेवमृग्गतामेकोनत्रिंशत्संख्यां वेद स पुमानुक्तान्कामानाप्नोति । वेदनमा- त्रेण फलप्राप्तिर्यजुर्वेदार्थप्रकाश उपपादिता ।

प्रकारान्तरेण सूक्तगता ऋचः प्रशंसति—

ता अभिसंपद्यन्ते बृहतीं च विराजं च

अध्या० १ ख० २] ऐतरेयारण्यकम् । ११

च्छन्दो यैतस्याहः संपत्तामथो अनुष्टुभ- मनुष्टुबायतनानि ह्याज्यानि, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

या ऋचः सूक्ते प्रोक्ताः “अग्निं नरः” इत्यादिकास्ताः सर्वा ऋचो मिलित्वा बृहत्याख्यच्छन्दोऽभिसंपद्यते(न्ते ?)। तथा विराडाख्यं छन्दोऽभिसंपद्यते(न्ते ?)। एवं सत्येतस्य महाव्रतस्याह्नोऽपेक्षिता या संपत्तिः प्राप्ता भवन्ति। तत्राऽऽदावष्टादशानामृचां स्वत एव विराडभिसंपत्तिः सिद्धा। यास्तूत्तराः सप्त त्रिष्टुभस्तासु बृहतीच्छन्दः संपादनीयम्। अन्तिमाया ऋचस्त्रिरावृत्तौ सत्यां नव त्रिष्टुभः संपद्यन्ते। तासु प्रत्येकमष्टाक्षरेष्वतीतेष्ववशिष्टा नव बृहत्यो भवन्ति। अपनीत(ता)श्च नवसंख्याका अष्टाक्षरपादा मिलित्वा द्वासप्ततिरक्षराणि संपद्यन्ते। तत्षट्त्रिंशदक्षरोपेते द्वे बृहत्यौ निष्पद्येते²। तदेवं बृहतीच्छन्दःसंपत्तिः। अपि चैवमाद्यायामृच्यनुष्टुप्त्त्वस्य संपादयितुं शक्यत्वात्ताः सूक्तगता ऋचोऽनुष्टुभमभिसंपद्यन्ते। यद्यप्याद्यायास्त्रयस्त्रिंशदक्षरत्वादेकमक्षरमनुष्टुभोऽधिकं तथाऽपि नैतावताऽनुष्टुप्त्त्वं हीयते, “न वा एकेनाक्षरेण च्छन्दांसि वियन्ति न द्वाभ्याम्” इति श्रुतेः। यथैवास्यामृच्यक्षरत्रयाधिकत्वेऽपि विराट्त्वमनुक्रमणिकाकारैरुक्तमेवमेकाक्षराधिक्येऽनुष्टुप्त्त्वं किं न स्यात्। न चैतावता प्रयासेनानुष्टुप्संपादने प्रयोजनाभावः। यस्मादाज्यशस्त्रान्यनुष्टुबाश्रितानि “प्र वो देवायाग्नये” [ऋ० सं० म० ३ सू० १३ ऋ० १] इत्यादौ तथा दृष्टत्वात्तस्मादनुष्टुप्संपत्त्या प्रशस्तमिदं सूक्तमित्यभिप्रायः। नन्वेतत्सूक्तमन्नाद्यकामस्य विधीयत इति पुरुषार्थमिदं तथा क्रत्वर्थ[त्व]मप्यस्य चोदकेन प्राप्तम्। तथा हि—आज्यप्रउगे विश्वजिति पञ्चमारण्यके वक्ष्य(ष्ये)ते। विश्वजिन्नाम एकाहाच्छस्त्रद्वयमतिदेष्टव्यमिति तस्य वाक्यस्यार्थः। विश्वजितोऽग्निं नर इति सूत्रकारेणाभिधानाद्विश्वजिद्विकृतिरूपे महाव्रतेऽपि तदेवातिदिश्यते। तस्मादेत(क)स्यैवाग्निं नरः [ऋ० सं० म० ७ सू० १ ऋ० १] इति सूक्तस्य क्रत्वर्थ(र्थत्वं) पुरुषार्थत्वं चेत्युभयविधत्वमनुपपन्नम्। नायं दोषः, दधिन्यायेनोपपत्तेः।

स च न्यायश्चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितः—

दध्ना त्विन्द्रियकामस्य नित्योऽन्य उत तद्दधि। अन्यः स्यात्पूर्ववन्मैवं संयोगस्य पृथक्त्वतः ॥

अग्निहोत्रे श्रूयते—“दध्रेन्द्रियकामस्य जुहुयात्” इति। तत्र दध्नः काम्यत्वान्नित्येऽग्निहोत्रे पूर्ववन्न्यायेन न प्रयोक्तव्यं किंत्वन्यदेव किंचिद्द्रव्यमिति चेन्मैवम्।

---

१ क. भवति। २ ख. ग. भवन्ति।

१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

"दध्ना जुहोति" इत्यस्मिन्वाक्यान्तरे कामसंयोगमनुपन्यस्य नित्यहोमसंयोगेन दधिविधानात् । तस्मादेकस्यापि दध्नो वाक्यद्वयेन नित्यत्वं काम्यत्वं चाविरुद्धम् । एवमग्नीषोमीयपशौ "खादिरे बध्नाति" "खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्वीत" इत्युदाहरणीयम् । अनेन दधिन्यायेनात्रापि काम्येन "अग्निं नरो दीधितिभिररण्योः" [ऋ० सं० म० ७ सू० १ ऋ० १] इति सूक्तप्रयोगेण पुरुषार्थेन क्रतुरपि निष्पद्यत इत्येकस्यैव सूक्तस्य चोदकप्रत्यक्षवचनाभ्यामुभयार्थत्वमविरुद्धम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयः खण्डः ।

---

ऋतुग्रहभक्षणादूर्ध्वं निवित्पदान्युच्चार्य होत्रा शंसनीयं यदाज्यशस्त्रं तन्निरूपितम् । वैश्वदेवग्रहणादूर्ध्वं होत्रा शंसनीयं प्रउगनामकं यच्छस्त्रं तद्विषये छन्दोविशेषमाश्रित्य नानाशाखानुसारेण सर्वे पक्षाः संभाविताः, गायत्र्युष्णिगनुष्टुब्बृहती पङ्क्तिस्त्रिष्टुब्जगती चेति च्छन्दोविशेषास्तत्र प्रथमं पक्षमाह—

गायत्रं प्रउगं कुर्यादित्याहुस्तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवतीति, इति ।

तेजः शरीरकान्ति राज्ञां सामर्थ्यं वा, ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनसंपत्तिः, तदुभयहेतुत्वाद्गायत्र्यास्तद्रूपत्वम् । य(अ)तो यजमानस्तदुभयवान्भवत्वित्यनेनाभिप्रायेण प्रउगशस्त्रं गायत्रीच्छन्दोविशिष्टं कुर्यात् । तस्य गायत्रस्य प्रउगस्य स्वरूपमाश्वलायनेन पूर्वषट्के पञ्चमाध्यायेऽभिहितम्—"वाय्वाग्ने या यँज्ञप्रीरिति¹ समानां पुरोरुचां तस्यास्तस्या उपरिष्टात्तृचं तृचं शंसेद्वायवायाहि दर्शतेति सप्त तृचाः" इति ।

द्वितीयादिपक्षानाह—

औष्णिहं प्रउगं कुर्यादित्याहुरायुर्वा उष्णिकायुष्मान्भवतीत्यानुष्टुभं प्रउगं कुर्यादित्याहुः क्षत्रं वा अनुष्टुप्क्षत्रस्याऽऽप्त्या इति बार्हतं प्रउगं कुर्यादित्याहुः श्रीर्वै बृहती श्रीमान्भवतीति पाङ्क्तं प्रउगं कुर्यादित्याहुरन्नं वै पङ्क्तिरन्नवान्भवतीति त्रैष्टुभं प्रउगं कुर्यादित्याहुर्वीर्यं वै त्रिष्टुब्वीर्यवा-

---

¹ क. ख. यज्ञे प्री' ।

अध्या० १।ख० ३] ऐतरेयारण्यकम् । १३

न्भवतीति जागतं प्रउगं कुर्यादित्याहुर्जा-
गता वै पशवः पशुमान्भवतीति, इति ।
क्षत्रं बलमन्यत्पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
एवं नानाविधब्राह्मणसिद्धानि मतान्युपन्यस्य तेषु प्रथमं स्वकीयत्वेन स्वी करोति—

तदु गायत्रमेव कुर्याद्ब्रह्म वै गायत्री ब्रह्मै-
तदहर्ब्रह्मणैव तद्ब्रह्म प्रतिपद्यते, इति ।

तदु तेषां तु सप्तानां मध्ये यत्प्रथममुपन्यस्तं गायत्रं तदेवास्मिन्महाव्रते कुर्यात् । गायत्र्या ब्रह्मत्वं पूर्वमेवोक्तम् । अस्य चाह्नो ब्रह्मत्वं तत्प्राप्तिहेतुत्वादवगन्तव्यम् । तद्गायत्रप्रउगरूपेण ब्रह्मणा तन्महाव्रतरूपं ब्रह्म प्राप्नोति ।
दाशतय्यां गायत्रीछन्दस्कानां बहूनां विद्यमानत्वात्तद्विशेषं दर्शयति—

तदु माधुच्छन्दसम्, इति ।

तदपि गायत्रीछन्दस्कं प्रउगं मधुच्छन्दोनाम्न ऋषेः संबन्धि द्रष्टव्यम् । तेन-
र्षिणा दृष्टं “वायवायाहि” [ऋ० सं० म० १ सू० २ ऋ० १] इत्यादिकं यन्म-
न्त्रजातं तदित्यर्थः ।
ऋषेर्नाम निर्वक्ति—

मधु ह स्म वा ऋषिभ्यो मधुच्छन्दाश्छन्दति
तन्मधुच्छन्दसो मधुच्छन्दस्त्वम् , इति ।

योऽयं मधुच्छन्दोनामक ऋषिः सोऽयमितरेभ्य ऋषिभ्यो मधु च्छन्दति मधुरं भोग्यं संपादयितुमिच्छति । ह स्म वा इति निपातत्रयसमूह ऐतिह्यार्थः । यस्मादयं मध्विच्छति तस्मादस्य तन्नाम संपन्नम् ।
ऋषिसंबन्धेनशस्त्रं प्रशस्य फलसंबन्धेनापि प्रशंसति—

अथो अन्नं वै मधु सर्वं वै मधु
सर्वे वै कामा मधु तद्यन्माधुच्छन्दसं
शंसति सर्वेषां कामानाणावरुद्धयै, इति ।

माक्षिकवाची मधुशब्दस्तन्निष्ठं प्रियत्वं लक्षयति । अन्नस्य प्रियत्वं प्रसिद्धम् । तद्वद्द्द्वन्द्वादेः सर्वस्यापि भोग्यस्य प्रियत्वं प्रसिद्धम् । यस्मात्प्रियत्वेन सर्वेऽपि कामा मधुरूपास्तस्मात्कारणान्मधुत्वसामान्यान्माधुच्छन्दसं शंसतीति यदस्ति तत्सर्वकाम-
प्राप्त्यै संपद्यते ।

---

१ क. ॰ति । दश॰ । २ क. ॰ष्टं हि ‘व.॰ । ३ क. घ. ॰द्वंद्वा॰ । ४ ख. ॰धुररू॰ ।

१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

माधुच्छन्दसवेदनं प्रशंसति— सर्वान्कामानवरुन्धे य एवं वेद, इति । पुनः प्रकारान्तरेण शस्त्रं प्रशंसति— तद्वैकाहिकं रूपसमृद्धं बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रतिष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठन्ति, इति।

तदु तदपि यथोक्तं गायत्रं प्रउगमैकाहिकमेकाहे प्रकृतिभूतेऽग्निष्टोमे निष्पन्नं तदेव विश्वजिद्द्वारेणास्मिन्महाव्रते प्राप्तमन्तत ऐकाहिकत्वादेतद्रूपसमृद्धम् । प्रकृतिरूपे ह्येकाहे कृत्स्नस्यानुष्ठेयस्य प्रत्यक्षवचनप्रापितत्वादविस्मरणेन सर्वमनुष्ठातुं शक्यम् । सेयं रूपसमृद्धिः । न च किमनेनैकाहिकत्वेनेति शङ्कनीयम् । तस्यानिष्टशमनार्थत्वात्। एतस्मिन्महाव्रताख्येऽहनि वारणं शिष्टैर्निवारणीयं वर्जनीयं किमपि बहुविधं दासीवृत्तवृत्तद्वैमैथुनब्रह्मचारिपुंश्चलीसंप्रवादादिकं क्रियतेऽतस्तस्य शान्त्यर्थमेव सरूपसमृद्धस्यैकाहिकस्य प्रउगशंसनम् । एकाहस्य तु सर्वविकृतिप्रतिष्ठापकत्वाच्छान्तिहेतुत्वमुपपन्नम् । अतो यजमाना अप्यन्ततः संवत्सरसत्रस्यावसान उपान्त्येऽस्मिन्नहनि तत्तेन शस्त्रपाठेन प्रतिष्ठाभूतायामनिष्टशान्त्यामेव प्रतितिष्ठन्ति प्रतिष्ठा(प्रतिष्ठिता) भवन्ति ।

अस्य शस्त्रस्य प्रतिष्ठाहेतु[त्व?]वेदनं तत्पूर्वकानुष्ठानं [च] प्रशंसति— प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

येषां सत्रिणामर्थ एवमुक्तप्रकारेण शस्त्रमहिमानं विद्वान्होतैतच्छस्त्रं शंसति तेऽपि सत्रिणः प्रतितिष्ठन्तीति द्रष्टव्यम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

---

अथ चतुर्थः खण्डः ।

अस्मिन्प्रउगशस्त्रे ये सप्त तृचास्तेषां मध्ये प्रथमतृचस्य प्रथमार्धे योऽयमरमिति शब्दस्तस्य तात्पर्यं दर्शयति— वायवायाहि दर्शतेमे सोमा अरं कृता इत्ये-

---

वायवायाहि०—ऋ० सं० म० १ सू० २ ऋ० १ ।

अध्या० १।ख० ४] ऐतरेयारण्यकम्। १५

तद्वा अहररं यजमानाय च देवेभ्यश्च, इति ।

दर्शत दर्शनीय हे वायोऽस्मिन्कर्मण्यागच्छ, इम ऐन्द्रवायवादिग्रहगताः सोमा अरमलं संपूर्णा यथा भवन्ति तथा कृताः संपादिता इत्येवं मन्त्रेऽभिधीयते । यस्मादेतन्महाव्रताख्यमहो य(हर्य)जमानाय च देवेभ्यश्चारं सोमं पातुमलं तस्माद्युक्तो मन्त्रेऽरमिति शब्दः ।

संपूर्तिवेदनतत्पूर्वकानुष्ठाने पूर्ववत्प्रशंसति—

अरं हास्मा एतदहर्भवति य एवं वेद
येषा चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।

द्वितीयस्य तृचस्यान्तिमायामृचि मध्यमपादे निष्कृतशब्दं व्याचष्टे—

इन्द्रवायू इमे सुता आयातमुपनिष्कृत-
मिति यद्वै निष्कृतं तत्संस्कृतम्, इति ।

हे इन्द्रवायू इमे सोमा भवदर्थमभिषुतास्तस्मादुपनिष्कृतमिमं सोमं प्रति युवामागच्छतमित्यस्मिन्पादे निष्कृतमिति यत्पदमस्ति तत्पदं संस्कृतमित्युमर्थमाह ।

वेदनानुष्ठाने प्रशंसति—

आ हास्येन्द्रवायू संस्कृतं गच्छतो य एवं
वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।

अस्यैवाभिज्ञस्य संबन्धिनं संस्कारयुक्तं सोममिन्द्रवायू आभिमुख्येन खलु प्राप्नुतः।
तृतीयस्य तृचस्य प्रथमायामृचि तृतीयपादं व्याचष्टे—

मित्रं हुवे पूतदक्षं धियं घृताचीं साधन्तेति वाग्वै धीर्घृताची, इति ।

पूतेषु शुद्धेषु दक्षं कुशलं मित्रं हुवे आह्वयामि । कीदृशं मित्रम्—धियं घृताचीं साधयन्तं(साधन्ता) धियं ध्यानयोग्यं घृताची(चीं) क्षरणोपेतं द्रव्यमाज्योदकादिकं प्रापयन्तम् । मन्त्ररूपां वा वाचं संपादयन्तम् । साधयन्ताविति द्विवचनं वा । वरुणं वेति द्वितीयपादे वरुणस्यापि प्रकृतत्वेनोभयोर्विशेषणत्वात् । इत्येतस्मिंस्तृतीयपादे धीर्घृताचीत्यनेन पदद्वयेन वागेव विवक्षिता।

वेदनं शंसनं च प्रशंसति—

वाचमेवास्मिंस्तद्दधाति य एवं वेद
येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।

तत्तेन वेदनेन शंसनेन च ।

---

इन्द्रवायू इ०—ऋ० सं० म० १ सू० २ ऋ० ४ । मित्रं हुवे पूत०—ऋ० सं० म० १ सू० २ ऋ० ७ ।

१६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

चतुर्थस्य तृचस्य प्रथमपादं व्याचष्टे—

अश्विना यज्वरीरिष इत्यन्नं वा इषोऽन्नाद्यस्यावरुद्धयै, इति।

हेऽश्विनौ यज्वरीर्यागनिष्पादका इषो हविर्लक्षणान्यन्नानि स्वी कुरुतमित्यध्याहारः। यद्वा ऋचोऽन्तिमेन चनस्यतमिति पदेन संबन्धः। भक्षयतमिति तस्यार्थः। अत्र यदिदमिष इति पदं तस्यान्नमेवार्थोऽतोऽन्नप्राप्त्यर्थमिदं भवति।

एतस्य तृचस्यान्तिमपादो निगदव्याख्यात इत्येतद्दर्शयति—

आयातं रुद्रवर्तनी इति, इति।

अत्राऽऽयातमित्यादिपादं पठति¹। अत्राश्विनोरागमनं स्पष्टमेव प्रतीयत इत्यर्थः। रुद्रस्येव वर्तनिर्मार्गो ययोरश्विनोस्तौ [रुद्र]वर्तनी। यथा रुद्रस्य जगदीश्वरस्य मार्गो न क्वापि प्रतिबध्यते तद्वदनयोरपि। तादृशौ हेऽश्विनाविहास्मिन्कर्मण्यागच्छतम्।

वेदनं प्रशंसति—

आ हास्याश्विनौ यज्ञं गच्छतो य एवं
वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति।

पञ्चमस्य तृचस्य तिसृष्वृक्षु प्रथमपादानां तात्पर्यं दर्शयति—

इन्द्राऽऽयाहि चित्रभानविन्द्राऽऽयाहि धियेषित इन्द्राऽऽ-
याहि तूतुजान इत्यायाह्यायाहीति शंसति, इति।

हेऽचित्रभानो विचित्ररश्मियुक्तेन्द्र त्वमस्मिन्कर्मण्यायाहि। तद्यथा(तथा) हे इन्द्र धिया स्वबुद्धयेषितः प्रेषितः सन्ननुग्रहपूर्वमायाहि। तथा हे इन्द्र तूतुजानः शत्रून्हिंसन्नायाहि। इत्येतेषु त्रिषु पादेषु पुनः पुनरायाहीति पठन्नेव होता शंसतीति तेनेन्द्रस्त्वरया समागच्छतीत्यभिप्रायः।

वेदनं प्रशंसति—

आ हास्येन्द्रो गच्छति य एवं वेद
येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति।

आगच्छति हेत्यन्वयः। सर्वथैवाऽऽगच्छतीत्यर्थः। पूर्वस्मिन्नश्विनोर्वाक्येऽप्यागच्छतो हेत्येवं योजनीयम्।

---

अश्विना यज्व०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० १। आयातं स०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० ३। इन्द्राऽऽयाहि चित्र०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० ४। इन्द्राऽऽयाहि धि०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० ५। इन्द्राऽऽयाहि तू०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० ६।

Footnotes

1. ख. ग. घ. पठन्ति। ↩

अध्या० १। ख० ४] ऐतरेयारण्यकम्। १७

षष्ठस्य तृचस्य प्रथमार्थं स्पष्टार्थत्वाभिप्रायेण पठति — ओमासश्चर्षणीधृतो विश्वे देवास आगतेति, इति । हे विश्वे देवा अस्मिन्कर्मण्यागच्छत । कीदृशाः — अवन्ति रक्षन्तीत्योमासः । चर्षणयो मनुष्या यजमानास्तान्धारयन्ति पोषयन्तीति चर्षणीधृतः । वेदनशंसने प्रशंसति— . आ हास्य विश्वे देवा हवं गच्छन्ति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । हूयतेऽत्रेति हवो यज्ञः । द्वितीयार्धं व्याचष्टे— दाश्वांसो दाशुषः सुतमिति यदाह ददुषो ददुषः सुतमित्येव तदाह, इति । कीदृशा विश्वे देवाः — सुतमभिषुतं सोमं दाशुषो दत्तवतो यजमानस्य दाश्वांसः फलं दत्तवन्त इत्येतस्मिञ्छ्रुतिर्यदाह दाशुष इति यत्पदं तत्तेन पदेन ददुषो ददुष इत्यमुमेवार्थमाह । “दाशृ दाने” (भ्वा० उ० से० ८८२) इत्यस्माद्धातोस्तच्छब्द- निष्पत्तिः । एकवचनस्य यजमानजातिविषयत्वाद्वीप्सार्थोऽपि लभ्यते । दाश्वांस इति पदेन सूचितं फलं दर्शयति— ददति हास्मै तं कामं देवा यत्काम एतच्छंसति, इति । वेदन शंसने प्रशंसति— य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । ददति हास्मा अपि(इति) फलमत्राप्यनुवर्तते । सप्तमस्य तृचस्य तृतीयपादे धियावसुशब्दं व्याचष्टे— पावका नः सरस्वती यज्ञं वष्टु धिया- वस्रिति वाग्वै धियावसुः, इति । या सरस्वती देवी सा नोऽस्माकं पावका शुद्धिहेतुः सती यज्ञमस्मदीयं वष्टु वहतु । कीदृशी सरस्वती—धियावसुर्बुद्ध्या सर्वान्राच्छादयन्ती बुद्धिप्रदेत्यर्थः । पावकेत्यादिस्तृचस्य प्रथमपादो यज्ञमित्यादिस्तृतीयस्तस्मिन्धिंयावस्रितिशब्देन देव- तान्तरं नाभिधीयते किं तु वागेव प्रथमपादोक्ता सरस्वत्येव ।

---

ओमासश्च०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० १। दाश्वांसो दा०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० ७ । पावका नः स०—ऋ० सं० म० १ सू० ३ ऋ० १० ।

---

१ ग. घ. ॰यार्थ व्या॰। २ घ. इत्यस्मिं॰।

३

१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [ प्रथमारण्यकम् ]

वेदनशंसने प्रशंसति— वाचमेवास्मिंस्तद्दधाति य एवं वेद
येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।
तत्तेन वेदनेन शंसनेन च ।
तस्मिन्नेव तृतीयपादे वह्निरिति पदं व्याचष्टे—
यज्ञं वह्निरिति यदाह यज्ञं वहत्वित्येव तदाह, इति । .
तृचसप्तकस्थितामृक्संख्यां प्रशंसति—
ताः परागवचनेनैकविंशतिर्भवन्त्येकविंशोऽयं पुरुषो
दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या आत्मैक-
विंशस्तमिममात्मानमेकविंशं संस्करुते, इति ।
आत्मा मध्यदेहः । स्पष्टमन्यत् ।
आवृत्तिविधिपूर्वकं तत्सहिनां संख्यां प्रशंसति—
तास्त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्चविंश
आत्मा पञ्चविंशः प्रजापतिर्दश हस्त्या अङ्गुलयो
दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मैव पञ्चविंशस्तमि-
ममात्मानं पञ्चविंशं संस्करुतेऽथो पञ्चविंशं वा एतदहः
पञ्चविंश एतस्याहः स्तोमस्तत्समेन समं प्रतिपद्यते
तस्माद्द्वे एव पञ्चविंशतिर्भवन्ति भवन्ति, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके
प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
इति बह्वृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके
प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

आत्मा पुरुषो यजमानः, प्रजापतिः स्रष्टा चतुर्मुख एव, तावुभावपि हस्ताङ्गुल्या-
दिपञ्चविंशत्याऽवयवोपेतौ । अन्यत्सर्वम् “अग्निं नराः” ( ऋ० सं० म० ७ सू० १
ऋ० १ ) इत्याज्यशस्त्रविधिशेषार्थव्याख्येयम् [ ऐ० आ० १ अ० १ ख० २ ] ।
द्विरभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये प्रथमारण्यके प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्म-
णारण्यकाण्डभाष्ये प्रथमारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

---

१ ख. ग. तत्संहि' ।

अथ प्रथमारण्यके द्वितीयोऽध्यायः । तत्र प्रथमः खण्डः ( पञ्चमः ) ।

प्रथमेऽध्याये प्रातःसवनगतमाज्यप्रउगशस्त्रद्वयं निरूपितम् । द्वितीये माध्यंदि- नसवनगतं मरुत्वतीयादि निरूप्यते । तस्य मरुत्वतीयस्याऽऽशौ पठनीयं तृचं विधत्ते— आ त्वा रथं यथोतय इदं वसो सुतमन्ध इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरौ, इति । आ त्वेति तृचो मरुत्वतीयशस्त्रस्य प्रतिपत्प्रारम्भरूपः । इदं वसो, इत्ययं तृचोऽनुचरः, प्रतिपदमनुचरति । अनन्तरं पठनीय इत्यर्थः । तावेतौ तृचौ प्रशंसति— ऐकाहिकौ रूपसमृद्धौ बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रतिष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । एकाहे प्रकृतिभूतेऽग्निष्टोमे समुत्पन्नावैतौ तृचावैकाहिकौ । रूपसमृद्ध्यादिकं माधु- च्छन्दस्कप्रउगशेषार्थवेदव्याख्येयम् [ ऐ० आ० १ अ० १ ख० ३ ] । अनुरूपस्यानन्तरभाविनि प्रगाथे यदुक्थिन इति पदं तत्प्रशंसति— इन्द्र नेदीय एदिहि प्रसूतिरा शचीभिर्ये त उक्थिन इत्युक्थं वा एतदहह्ररूक्थ- वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । इन्द्रेत्यादिः प्रगाथस्तस्मिन्प्रगाथे प्रथमायामृचि प्रथमः पादः । हे इन्द्र नेदीयः प्रत्यासन्नतमिदं कर्म प्रत्यागच्छेव । एदिहीत्यत्रैच्छब्द एवकारार्थः । प्रसूतिरित्या- दिको द्वितीयायामृचि प्रथमः पादः । हे इन्द्र शचीभिः शक्तिभिः सह कर्मण्यागतेन त्वया प्रसूतिरनुज्ञा देया । ये होत्रादयस्त्वयाऽनुज्ञातास्तेऽस्मिन्कर्मण्युक्थिनः सत्रिरण इत्येतस्मिन्पाद उक्थिन इति पदं तद्युक्तं यस्मादेतन्महाव्रताख्यमहरुकथं वै शस्त्रा- त्मकमेव । तदेव कथमिति तदुच्यते—एतस्य महाव्रताख्यस्याह्नः स्वरूपमुक्थव-

---

आ त्वा रथं० — ऋ० सं० म० ८ सू० ६८ ऋ० १ । इदं वसो सुत० — ऋ० सं० म० ८ सू० २ अ० १ । इन्द्र नेदीय ए० — ऋ० सं० म० ८ सू० ५३ ऋ० ५ । प्रसूतिरा० — ऋ० सं० म० ८ सू० ५४ ऋ० ६ ।

---

१ ग. घ. 'र्थवादे व्याख्ये' । २ क. 'वदेव व्याख्ये' ।

२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

च्छस्त्रोपेतम्। यद्यपि कर्मान्तरमप्युक्थवदेव तथाऽप्येतद्रूपसमृद्धं प्रशस्तैः शस्त्रैरुपेतत्वात्। तस्मादुक्थिन इति पदं युक्तम्।

प्रगाथान्तर्गतं वीरमिति पदं प्रशंसति—

प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरच्छा वीरमिति वीर-
वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति।

प्रैत्वित्यादिः प्रगाथस्य प्रथमायाः प्रथमः पादः। अच्छा वीरमिति तृतीयः पादः। ब्रह्मणो वेदस्य पतिः पालक एतन्नामको देवो वीरं शीघ्रफलप्रदत्वेनात्यन्तशूरमेतत्कर्माच्छ प्राप्तुं प्रैतु प्रकर्षेण गच्छतु। एतत्पाठे मदा(चैत?)स्याह्नो रूपं वीरवद्वीरपदयुक्तं सद्रूपेण समृद्धं भवति।

प्रगाथान्तरे सुवीर्यमिति प्रशंसति—

उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते सुवीर्यमिति वीर्य-
वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति।

उत्तिष्ठेत्यादिः प्रगाथस्य प्रथमायामृचि प्रथमः पादः। हे ब्रह्मणस्पत उत्तिष्ठोद्योगयुक्तो भव। तस्मिन्नेव प्रगाथ(थे)द्वितीयस्यामृचि तृतीयपादे सुवीर्यमिति पदं विद्यते, तच्च यजमानविशेषणं शोभनवीर्योपेतस्य फलस्य प्रतिपादनादह्नो रूपं वीर्यपदोपेतत्वाद्रूपसमृद्धम्।

प्रगाथान्तर उक्थपदं शंसति—

प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं वदत्युक्थ्यमित्युक्थं वा
एतदहुरुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति।

प्र नूनमिति प्रगाथपूर्वार्धम्। ब्रह्मणस्पतिर्देवो नूनं वेदस्वरूपं प्रकाशे वदति। कीदृशं मन्त्रमुक्थ्यं प्रशस्यम्। उत्तिष्ठत्यभिवृद्धिं गच्छति कर्मण्यनेन शस्त्रेणेत्युक्थं शस्त्रं तदर्हति यो मन्त्रः सोऽयमुक्थ्यः। उक्थं वा एतदित्यादि पूर्ववद्व्याख्येयम्।

अथ कस्यांचिद्धायायामाचि वृत्रहेति पदं प्रशंसति—

अग्निर्नेता स वृत्रहेति वार्त्रघ्नमिन्द्ररूप-
मैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति।

अग्निर्नेतेत्यृचः प्रक्रमः। स वृत्रहेति तृतीयपादस्य प्रक्रमः। अयमग्निर्नेता कर्मणः

---

प्रैतु ब्रह्मण०—ऋ० सं० म० १ सू० ४० ऋ० ३। उत्तिष्ठ ब्रह्मण०—
ऋ० सं० म० १ सू० ४० ऋ० १। प्र नूनं ब्रह्मण०—ऋ० सं० म० १ सू०
४० ऋ० ५। अग्निर्नेता स०—ऋ० सं० म० ३ सू० २० ऋ० ४।

---

१ क ॰दनमहो।

अध्या०२ख० १(१)] एतरयारण्यकम् । २२

प्रवर्तकः । स च वृत्रहा शत्रुघाती । यद्यप्येतत्पदमग्नेर्विशेषणं तथाऽपि वृत्रघातित्वमि- न्द्ररूपं संपुज्यत इन्द्रदेवताकं चैतदहस्तस्माद्वृत्रेहेतिपदेनैतस्यैन्द्रस्य महाव्रताख्य- स्याह्नो रूपं संपद्यते ।

ध्याय्यान्तरे वृषण्शब्दं प्रशंसति—

त्वं सोम ऋतुभिः सुक्रतुर्भूस्त्वं वृषा वृषत्वेभिर्महित्वेति वृषण्वद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

तत्र त्वं सोमेत्यृचः प्रथमः पादः । त्वं वृषेति तृतीयः पादः । हे सोम त्वं ऋतुभिरेतैः कर्मभिः सुक्रतुर्भूः शोभनकर्मा भव । तथा त्वं वृषत्वेभिर्वर्षकत्वैः कर्म- भिर्वर्षेणैर्वृषा वर्षिता सन्महित्वा महिमान्भव । अस्यामृचि वृषेति पदं सुविद्यते । इन्द्रस्य रूपमपि वृषण्वद्वै वृषशब्दोपेतमेव, तस्य शब्दस्येन्द्रवाचकत्वात् । ऐन्द्रमि- त्यादि पूर्ववत् ।

ध्याय्यान्तरे वाजिनमिति पदं प्रशंसति—

पिन्वन्त्यपोऽत्यं न मिहे विनयन्ति वाजिनमिति वाजि- मद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

पिन्वन्त्यप इति तस्या ऋचः प्रक्रमः । अत्यं न मिह इति तृतीयः पादः । पिन्वन्ति देवता उदकानि सिञ्चन्ति । मिह सेचने, सेचननिमित्तं वाजिनं मेघं देवताविशेषेण प्रेरयन्ति । वाजिशब्दोऽन्नवाची “अन्नं वै वाजः” इति श्रुतेः । तद्धे- तुत्वान्मेघो वाजी । तस्य प्रेर्यस्य मेघस्य दृष्टान्तोऽत्यं नेति । अत्यशब्दोऽश्ववाची “अश्वोऽसि” “हयोऽसि” “अत्योऽसि” “नरोऽसि” इत्यश्वमेधगताश्वाभिमन्त्र- णमन्त्रे तत्परत्वेन प्रयोगात् । तदीयब्राह्मणे च तथैव व्याख्यातम्—“अत्योऽसी- त्याह । तस्मादश्वः सर्वान्पशूनत्येति” इति । नशब्द उपमार्थः । यथा लोकेऽश्वारू- ढोऽश्वं प्रेरयति तद्वदित्यर्थः । अस्मिन्पादे वाजिशब्दो विद्यते । इन्द्रस्य रूपमिति(मपि) वाजिमद्वै वाजियुक्तमेतद्धरितवर्णैरश्वैरुपेतत्वात् । तथा च श्रूयते—“अस्मभ्यं तद्धर्यश्व प्रयन्धि” [ ऋ० सं० म० ३ सू० ३६ ऋ० ९ ] इति । ऐन्द्रमित्यादि पूर्ववत् ।

तस्या ऋचश्चतुर्थपादे स्तनयन्तमिति पदं प्रशंसति—

अथो उत्सं दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितमिति स्तनयद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

---

त्वं सोम ऋतु०—ऋ० सं० म० १ सू० ९१ ऋ० २ । पिन्वन्त्यपोऽत्यं०— ऋ० सं० म० १ सू० ६४ ऋ० ६ । उत्सं दुहन्ति स्त०—ऋ० सं० म० १ सू० ६४ ऋ० ६ ।

२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

वाजिमत्त्वप्रशंसया सह समुच्चयार्थोऽथ(थो) शब्दः। अस्मिन्मन्त्रे प्रतिपाद्या मरुतो देवाः स्तनयन्तं गर्जनयुक्तमक्षितं क्षयरहितमुत्सं जलप्रवाहं दुहन्ति संपादयन्ति। अत्र स्तनयन्तमिति पदं विद्यते। इन्द्रस्य रूपमपि स्तनयद्वै मेघगर्जनयोपेतमेव तस्य वृष्टिस्वामित्वात्। ऐन्द्रमित्यादि पूर्ववत्।

इत्थं धाय्याभिधा ऋचः प्रशस्यानन्तरं पठनीये प्रगाथे बृहत्पदं प्रशंसति—

प्र व इन्द्राय बृहत इति यद्वै बृहत्तन्मह- न्महद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति।

प्र व इत्यादिः प्रथमः पादः, तस्य द्वितीयपादगतेन मरुतो ब्रह्माऽऽर्चतेति मरुच्छब्देनान्वयः कर्तव्यः। हे मरुतो वो युष्मदर्थं बृहते प्रौढायेन्द्राय ब्रह्म परिवृढं कर्म प्रार्चत प्रकर्षेण संपादयत। तत्र प्रथमपादे यदेव बृहदिति पदमस्ति तन्महदित्यमुमर्थमाचष्टे। एतस्य महाव्रतस्याह्नो रूपं महद्वदत्यन्तं प्रौढमेव प्रयोगस्य बहुलत्वादतः स्वरूपेण समृद्धम्।

अनन्तरपाठ्ये प्रगाथे बृहत्पदं पूर्ववत्प्रशंसति—

बृहदिन्द्राय गायतेति यद्वै बृहत्तन्महन्मह- द्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति।

हे सामगा ऋत्विज इन्द्रार्थं बृहन्नामकं प्रौढं वा साम गायत। यद्वा इत्यादि पूर्ववत्।

अनन्तरपाठ्ये प्रगाथे द्वितीयपादे शब्दद्वयं प्रशंसति—

नकिः सुदासो रथं पर्यास न रीरमदिति पर्य- स्तवद्रान्तिमद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति।

शोभनं फलं दानं यस्येन्द्रस्यास्ति सोऽयमिन्द्रः सुदासस्य सुदासो रथं नकिः पर्यास नैव पर्यस्तवन्गन्तः कोऽपि स्वार्थे न चालितवान्। तथा न रीरमत्तेन रथेन रमणमपि शत्रुर्न कृतवान्। किन्त्विन्द्र एव स्वार्थं पर्यवस्यति स्वयमेव रमते च। अत्र पर्यासेति रीरमदिति पदद्वयस्य श्रुतत्वादेतस्याह्नो रूपं पर्यस्तवल्लोकान्तरगमनाय परितश्चलनवद्भ्रान्तिमद्रमणयुक्तम्। अतो रूपेण समृद्धम्।

धाय्याभ्यः पुरस्तादुपरिष्टाच्च ये प्रगाथा उदाहृतास्तान्मिलित्वा प्रशंसति—

सर्वाम्प्रगाथाञ्छंसति सर्वेषामहामाप्त्यै सर्वेषा-

---

प्र व इन्द्राय बृह०—ऋ० सं० म० ८ सू० ८९ ऋ० ३। बृहदिन्द्राय गाय०—ऋ० सं० म० ८ सू० ८९ ऋ० १। नकिः सुदासो०—ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० १०।

अध्या० २ ख० २ (६)] ऐतरेयारण्यकम् । २३

मुक्थानां सर्वेषां पृष्ठानां सर्वेषां शस्त्राणां
सर्वेषां प्रउगाणां सर्वेषां सवनानाम् , इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( ५ )

अशेषप्रगाथशंसनेन सर्वेषामहरादीनां प्राप्तिः संपद्यते । अहानि संवत्सरसत्रगतान्युक्थानि । यज्ञायज्ञीयसाम्न ऊर्ध्वभावीन्युक्थक्रतुनिष्पादकानि स्तोत्राणि पृष्ठानि । माध्यंदिनसवनगतानि रथंतरबृहदादिसामसाध्यानि स्तोत्राणि शस्त्राण्याज्यादीनि । यद्यपि शस्त्रान्तर्भूतमेव प्रउगं तथाऽपि “ ब्राह्मणा आगताः परिव्राजका अप्यागताः ” इति न्यायेन वैशिष्ट्यविवक्षा[यां] प्रउगाणां पृथङ्निर्देशः । सवनानि प्रसिद्धानि । एतेषां सर्वेषां प्राप्त्यर्थं सर्वप्रगाथशंसनम् । यस्मिन्नृग्द्वयसमूहे प्रग्रथनेन तृचः संपाद्यते सोऽयं प्रगाथः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( ५ )

---

अथ द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः । ( षष्ठः )

एतस्य महाव्रतगतमरुत्वतीयस्य चतुर्विंशारूपमहः प्रकृतिः । अत एव पञ्चमारण्यके वक्ष्यते—“चतुर्विंशान्मरुत्वतीयस्याऽऽतानः” [ऐ० आ० ५ अ० १ ख० १] इति । तत्र यावदतिदिष्टम् “आ त्वा रथम्” इत्यादिकं “नकिः सुदासः” इत्येतदन्तं तत्सर्वं व्याख्यातम् ।

अथ नूतनं किंचित्सूक्तं विधत्ते—

असत्सु मे जरितः साभिवेगः सत्यध्वृत-
मिति शंसति सत्यं वा एतदहः
सत्यवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम् , इति ।

असत्सु म इत्यादिकं चतुर्विंशत्यूचं सूक्तम् । तस्य प्रथमः पादोऽभिवेग इत्यन्तः प्रतीकप्रदर्शनार्थं पठितः । तदीयायां प्रथमायामृचि सत्यध्वृतमिति पदं विद्यते, तस्य च पदस्य तत्रत्येन प्रहन्ताऽस्मीत्यनेन संबन्धः । दह( द्रुह )विधातोर्वर्णव्यत्ययेन ध्वृतमिति संपद्यते । तथा सति सत्यद्रोहिणं हनिष्यामीति वाक्यार्थः । तस्य हननेन सत्यं प्रतिष्ठितं भवति । तच्चात्र युक्तं यस्मादेतन्महाव्रताख्यमहः सत्यं वै सत्यरूपमेव तस्मादेतस्याह्नो रूपं सत्यवत्सत्येन संयुक्तं रूपसमृद्धं भवति ।

---

असत्सु मे जरितः०—ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० १ ।

---

१ क. 'गाथेन । २ क. ख. ग. 'न्धः । दह' ।

२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

तदेतत्सूक्तमृषिद्वारेण प्रशंसति—

तदु वासुकं ब्रह्म वै वसुक्रो ब्रह्मैत- दहर्ब्रह्मणेव तद्ब्रह्म प्रतिपद्यते, इति ।

तदु तदपि “असत्सु मे” [ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० १] इत्यादिसूक्तं वासुकम् । वसुक्राख्येन महर्षिणा दृष्टं वासुकम् । वसुक्रो महर्षिर्ब्रह्म वै परब्रह्म-स्वरूपं एतदभिज्ञत्वात् । एतदपि महाव्रताख्यमहर्ब्रह्मस्वरूपं तत्प्राप्तिहेतुत्वात् । अतो ब्रह्मस्वरूपेणैव वासुक्रेण सूक्तेन ब्रह्मस्वरूपमहः प्राप्नोति ।

पुनरपि प्रश्नोत्तराभ्यां प्रशंसति—

तदाहुरथ कस्माद्वासुक्रेणैतन्मरुत्वतीयं प्रतिपद्यत इति न ह वा एतदन्यो वसुक्रान्मरुत्वतीयमुदयच्छन्न विव्या- चेति तस्माद्वासुक्रेणैवैतन्मरुत्वतीयं प्रतिपद्यते, इति ।

तत्तस्मिन्सूक्ते जिज्ञासवः पृच्छन्ति । सन्ति वेदे बहून्यृष्यन्तरदृष्टानि [सूक्तानि] । अथैवं सति तानि परित्यज्य कस्मात्कारणाद्वासुक्रेण [वसुक्रेण] दृष्टेनैव सूक्तेन मरु-त्वतीयशस्त्रं प्रतिपद्यते । न ह वा इत्यादिकमभिज्ञानामुत्तरम् । वसुक्रान्महर्षेरन्यः कश्चिदपि महर्षिरेतन्मरुत्वतीयाख्यं शस्त्रं नैवोदयच्छद्दाशतय्याः सकाशात्रैवोद्धृतवान् । नापि विव्याचायं प्रथमस्तृचोऽयं चानुचर इत्यादिद्विवेकमन्यो न कृतवान् । तस्माद्व-सुक्रेण संहितायाः सकाशाच्छस्त्रमुद्धृत्य विवेचितत्वात्तदीयेनैव सूक्तेन शस्त्रप्राप्तिर्युक्ता ।

पुनरपि प्रजापतिसंबन्धेन सूक्तं प्रशंसति —

तदनिरुक्तं प्राजापत्यं शंसत्यनिरुक्तो वै प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै, इति ।

देवता विस्पष्टं निष्कृष्य यत्रोच्यते तन्निरुक्तं तद्विपरीतम् “असत्सु मे” इत्या-दिकं तादृशम् । न हि तदीयास्वृक्षु काचिदपि देवता नामग्रहपूर्वकं विस्पष्टं प्रतीयते, तस्मादनिरुक्तं प्रजापतिदेवताकमित्यवगत्य शंसेत् । प्रजापतिः प्रजापालको जग-दीश्वरः, स चानिरुक्त ईश्वरस्य कर्मप्रापितदेहाभावेनेन्द्रादिवन्निष्कृष्य मूर्तेर्वक्तुमशक्य-त्वात् । तस्मादनिरुक्तं सूक्तं तथाविधप्रजापतिप्राप्त्यै संपद्यते ।

तस्मिन्सूक्ते द्वाविंशत्या(द्वाविंश्या)मृचीन्द्रायेति पदं तत्प्रशंसति —

सकृदिन्द्रं निराह तेनैन्द्राद्रूपान्न प्रच्यवते, इति ।

तस्मिन्पादे “इन्द्राय सुन्वत्” [ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० २२] इत्येक-वारमिन्द्रं स्वनाम्ना निष्कृष्य ब्रूते । तेनेन्द्रवचनेन तत्सूक्तमिन्द्रसंबन्धिनः स्वरूपादप्र-च्युतं भवति । अतः पूर्वोक्तरीत्या प्राजापत्यत्वाद्दैन्द्रत्वं तच्छा(च्छं)सनेनोहनीयम् ।

---

१ क. ख. ॰पमेत॰ । २ क. ग. घ. ॰मिन्द्रः स्व॰ । ३ क. ग. घ. ॰न्धितः स्व॰ ।

अध्या० २ ख० २(६)] ऐतरेयारण्यकम् । २६

सूक्तान्तरं विधत्ते— पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति शंसति, इति।
पिबा सोममित्येतत्पञ्चदशर्चं सूक्तं शंसेत् ।
तस्मिन्सूक्ते प्रथमायामृचि द्वितीयपादे महिशब्दं प्रशंसति—
ऊर्वं गव्यं महि गृणान इन्द्रेति मह-
द्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति ।
हे इन्द्र त्वमूर्वमुरु प्रभूतं गव्यं पशुप्रदत्वेन गोभ्यो हितं महि महत्पूज्यं यथा भवति तथा गृणानैः¹ कथया(थ्यमा?)नोऽवतिष्ठसे² । अत्र महिशब्दस्योक्तत्वादेतस्याह्नो रूपं महच्छब्दयुक्तं सद्रूपसमृद्धं भवति ।

ऋषिसंबन्धेन सूक्तं प्रशंसति—
तदु भारद्वाजं भरद्वाजो ह वा ऋषीणामनूचान-
तमो दीर्घजीवितमस्तपस्वितम आस स एतेन
सूक्तेन पाप्मानमपाहत तद्यद्भारद्वाजं शंसति
पाप्मनोऽपहत्यै अनूचानो दीर्घजीवी तप-
स्व्यसानीति तस्माद्भारद्वाजं शंसति, इति ।
तदु तदपि सूक्तं “पिबा सोमम्” [ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १] इत्यादिकं भरद्वाजेन दृष्टम् । स च भरद्वाजः सर्वेषामृषीणां मध्ये वेदशास्त्रपारं गतोऽतिशयेन चिरजीव्यतिशयेन तपस्वी बभूव । स तादृशो भरद्वाज एतेन पिबा सोममित्यादि-सूक्तेन स्वकीयं पापं नाशितवांस्तस्मादेतच्छंसनं पापनाशाय भवति । तस्माद्यः पुमाननूचानत्वादियुक्तो भवानीति कामयते स पुमान्भारद्वाजमेतत्सूक्तं शंसेत् ।

सूक्तान्तरं विधत्ते—
कया शुभा सवयसः सनीळा इति शंसति, इति ।
कयेत्यादिकं पञ्चदशर्चं सूक्तम् ।
तस्मिन्सूक्ते चतुर्थ्यामृचि तृतीयपादगतमुक्थशब्दं प्रशंसति—
आशासते प्रतिहर्यन्त्युक्थेत्युक्थं वा एतदह-
रुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

---

पिबा सोममभि०—ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १ । ऊर्वं गव्यं०—ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १ । कया शुभा सवयसः०—ऋ० सं० म० म० १ सू० १६५ ऋ० १ । आशासते प्रतिहर्य०—ऋ० सं० म० १ सू० १६५ ऋ० ४ ।

---

१ क. ख. ग. ॰नः कथयानः क॰ । २ ख. ॰ष्ठते । अ॰ ।

४

२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

आशासते फलं कामयमानाय यजमानायोक्था शस्त्राणि प्रतिहर्यन्त्यपेक्षितं कामं प्रतिपादयन्ति । अत्रोक्थेति पदस्य विद्यमानत्वादेतदहरुक्थरूपमेवैतस्याह्नो रूपमु- क्थयुक्तत्वादूपसमृद्धं भवति । नामधेयमुपजीव्य सूक्तं प्रशंसति—

तदु कयाशुभीयमेतद्वै संज्ञानं संतनि सूक्तं यत्कया-
शुभीयमेतेन ह वा इन्द्रोऽगस्त्यो मरुतस्ते समजा-
नत तद्यत्कयाशुभीयं शंसति संज्ञात्या एव, इति ।

तदु तदपि "कया" [ ऋ० सं० म० १ सू० १६५ ऋ० १ ] इत्यादिकं सूक्तं कयाशुभीयनामकं कया शुभेति पदद्वयस्य तत्र विद्यमानत्वात् । तद्यदेतत्कयाशुभीयं सूक्तमस्त्येतदेव संज्ञानं समीचीनज्ञानहेतुः । संतनि सम्यग्विस्तृतं च। एतेनैव सूक्ते- नेन्द्रादयो ये सन्ति ते सर्वेऽपि समजानत सम्यग्ज्ञानवन्तोऽभूवन् । तस्मात्कयाशु- भीयं शंसतीति यदस्ति तत्सम्यग्ज्ञानार्थमेव संपद्यते । आयुर्हेतुत्वेन पुनः प्रशंसति—

तद्वायुष्यं तद्योऽस्य प्रियः स्यात्कु-
र्यादेवास्य कयाशुभीयम्, इति ।

तदु तदेव सूक्तमायुषः कारणम् । तथा सति यो यजमानोऽस्य होतुः प्रियः स्यादस्य यजमानस्यार्थे कयाशुभीयमवश्यं कुर्यात् । सूक्तन्तरं विधत्ते—

मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणायेति शंसति, इति ।

मरुत्वानित्यादिकं पञ्चर्चं सूक्तं शंसेत् । अत्र वृषभशब्दं प्रशंसति—

इन्द्र वृषभ इति वृषण्वद्वा इन्द्रस्य
रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

हे इन्द्र त्वं वृषभः कामानां वर्षयिता समर्थ इत्येवं सूक्ते श्रूयते । इन्द्रस्य रूपं वृषण्वद्वै कामानां वर्षणयुक्तम् । ऐन्द्रमेतदित्यादि पूर्ववत् । ऋषिसंबन्धेन प्रशंसति—

तदु वैश्वामित्रं विश्वस्य ह वै मित्रं विश्वामित्र आस, इति ।

तदु तत्सूक्तं विश्वामित्रेण दृष्टं विश्वस्य सर्वस्य जगतो मित्रमित्यनयैव व्युत्पत्त्या मुनिर्विश्वामित्रनामक आस । उत्तरत्राप्येतन्नामधेयमेव निर्वक्ष्यति—" यदस्येदं

---

मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो०—ऋ० सं० म० ३ सू० ४७ ऋ० १ ।

अध्या० २ ख० २ (१)] ऐतरेयारण्यकम् । २७

विश्वं मित्रमासीद्यदिदं किंच" [ ऐ० आ० २ अ० २ ख० १ ] [इति।] तस्माद्वि- श्वामित्रः । ईदृशेन दृष्टत्वात्प्रशस्तमिदमित्यर्थः ।

वेदनशंसने प्रशंसति—

विश्वं हास्मै मित्रं भवति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।

सूक्तान्तरं विधत्ते—

जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति निविद्धानमैकाहिकं रूपसमृद्धं बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रति- ष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रति- तिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति , इति ।

“जनिष्ठाः” इत्यादिकमेकादशर्चम् । अस्मिन्सूक्ते षण्णामृचां शंसनं कृत्वा तत ऊर्ध्वमिन्द्रो मरुत्वानित्यादीनि निवित्पदानि सूक्तमध्ये धीयन्ते तस्मादेतन्निविद्धानम्, तदेतदेकाहे मूलप्रकृतिरूपेऽग्निष्टोमे समुत्पन्नमित्यैकाहिकम् । रूपसमृद्धमित्यादि पूर्ववद्व्याख्येयम् । “आ त्वा रथम्” [ऋ० सं० म० ८ सू० ६८ ऋ०१] इत्यारम्य “जनिष्ठा उग्रः” [ ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ] इत्येतदन्तं मरुत्वतीयं शस्त्रं पञ्चमारण्यके संगृह्य प्रदर्शितम्—“चतुर्विंशान्मरुत्वतीयस्याऽऽतानोऽसत्सु मे जरितः साभिवेगः पिव्रा सोममभि यमुग्रतर्दः कया शुभा सवयसः सनीळा मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणाय जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति मरुत्वतीयम्” [ ऐ०आ०५अ०१ख०१ ] इति। “आ त्वा रथम्” [ऋ०सं०म०८सू०६८ऋ०१] इत्यारभ्य “असत्सु मे जरितः” [ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० १ ] इत्यतः प्राचीन ऋक्समूहो मूलप्रकृतावु-त्पन्नश्चतुर्विंशाह्ने चोदकप्राप्तस्तस्मादपि चतुर्विंशाहादास्मिन्महाव्रते पुनश्चोदकप्राप्तः । “असत्सु मे” इत्यादिकमत्रैव विशेषविहितमेतत्सर्वं मरुत्वतीयं शस्त्रम् ।

एतस्मिञ्छस्त्रे विद्यमानानामष्टानासृचां संख्यां प्रशंसति—

ताः पराग्वचनेन सप्तनवतिर्भवन्ति सा या नवति- स्तिस्रस्तास्त्रिंशिन्यो विराजोऽथ याः सप्ताति- यन्ति यैवैषा प्रशंसा साप्त्यस्य तस्या एव, इति ।

---

जनिष्ठा उग्रः सहसे०—ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ।

---

१ ग. घ. 'देवं निवि'।

२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

अत्र स्तोत्रियानुरूपयोः षडृचः । षट्सु प्रगाथेषु प्रथमानिष्पन्नोऽष्टा¹(ष्टा अष्टा)- दशर्चः । धाय्यास्तिस्रः । “असत्सु” [ऋ०सं०म०१०सू०२७ऋ०१] इति सूक्ते चतुर्विंशतिः । “पिबा सोमम्” (ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १ ) इत्यत्र पञ्च- दश । “कया शुभा” ( ऋ० सं० म० १ सू० १६९ ऋ० १) इत्यत्रापि पञ्च- दश । “मरुत्वाँ इन्द्र” [ ऋ० सं० म० ३ सू० ४७ ऋ० १ ] इत्यत्र पञ्च । “जनिष्ठा उग्रः” [ ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ] इत्यत्रैकादश । ताः सर्वा मिलित्वाऽऽवृत्तिरहितेन पाठेन सप्ताधिका नवतिर्भवन्ति । तत्र या ऋचो नव- तिसंख्याका[स्ता]स्त्रेधा विभक्ताः सत्यः प्रत्येकं त्रिंशत्संख्यायुक्ता विराजो भवन्ति । “त्रिंशदक्षरा विराट्” इति श्रुतेः । यादृशो विराजस्तिस्रः । अथ नवतिसंख्याया ऊर्ध्वं या ऋचः सप्तसंख्या अतियन्त्यतिरिच्यन्ते। एवं सति साप्तस्य सप्तत्वव्यतिरेकनि- मित्ता याः(या) प्रशस्तिरेषा तस्या एव [नवतेरेव?] न त्वन्तरेण [तां] प्रशंसा संपद्यते । सप्ताधिकनवतिरित्‍येवं व्यवह्रियमाणत्वात् ।

आवृतिविधानपूर्वकं कृत्स्नसंख्यां प्रशंसति— तास्त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयैकशतं भवन्ति, इति । त्रिरावृत्त्या प्रथमया चोत्तमया सहिताः पूर्वोक्ता ऋच एकाधिकशतसंख्याकाः संपद्यन्ते ।

उक्तस्य प्राशस्त्यस्य सिद्धये पुरुषावयवसंख्यासाम्यं दर्शयति— पञ्चाङ्गुलयश्चतुष्पर्वा द्वे कक्षसी दोर्बाह्वक्षं- सफलकं च सा पञ्चविंशतिः पञ्चविंशानीत- राणि बह्वङ्गानि तच्छतमात्मैकशततमः, इति ।

एकस्मिन्हस्ते पञ्चसंख्याका अङ्गुलयः । एकैकस्याङ्गुलौ चत्वारि पर्वाणि । पर्व- शब्दो भागवाची । अग्रभागो मध्यभागो मूलभागस्तन्मूलभागश्चेति चत्वारो भागाः । यद्यप्यङ्गुष्ठे भागत्रयमेवोपलक्ष्यते तथाऽपीतरसामान्याय भागचतुष्टयं कृत्वा गणनी- यम् । एवं सत्यङ्गुलिगतपर्वसंख्या विंशतिः संपद्यते । कक्ष[:]शब्देन कक्षस्य पार्श्वद्वयं विवक्षितम् । ततः कक्षे द्विसंख्यासंपत्तिः । दोर्बाहूरेकः । एकोऽक्षश्चक्षुरिन्द्रियमे- कम् । अंसफलकमेकम् । एवं दक्षिणभागे पञ्चविंशतिः संपद्यते । एवं वामभाग- गतान्यङ्गान्यपि पञ्चविंशतिर्भवन्ति । मिलित्वा पञ्चाशत्संख्या संपन्ना । अनेनैव न्यायेन नाभेरधस्तादुभयोः पादयोरपि पञ्चाशत्संख्योन्नेया । दक्षिणपादे पूर्ववदङ्गुलि- पर्वसंख्या विंशतिरूरू जङ्घे द्वे संधयस्त्रय इत्येवं पञ्चविंशतिः । एवं वामपादेऽपि

---

¹ ग. घ. ॰त्रोद॰ ।