ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [३तृतीयारण्यके-

इत्थं निर्वचनेन संहितां प्रशस्य तत्रोपासनविशेषं विधत्ते—

तस्यै वा एतस्यै संहितायै णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा, इति।

येयं वैदिकशब्दानामविच्छिन्नपाठरूपा संहिता तस्याः संहिताया णकारष्टवर्गपञ्चमो बलमिति ध्यायेत्। कादयो मावसानाः स्पर्शनामकाः पञ्च वर्गा ये सन्ति तेषु मध्यमवर्गस्थत्वाद्वलत्वं युक्तम्। “स्पृष्टं करणं स्पर्शानाम्” इति लक्षणानुसारेण दृढप्रयत्ननिष्पाद्याः स्पर्शवर्णाः। तथैवोष्मस्वन्तर्भूतस्य षकारस्य प्राणत्वध्यानं युक्तम्। “य ऊष्माणः स प्राणः” [ऐ० आ० ३ अ० २ ख० १] इत्येवमुपासनान्तरे पूर्वमभिहितत्वात्। प्राणत्वादेव जीवात्मत्वमपि संभवति। प्राणधारी हि जीवात्मा।

यथोक्तणकारषकारध्यानं प्रशंसति—

स यो हैतौ णकारषकारावनुसंहितमृचो वेद सबलां सप्राणां संहितां वेदाऽऽयुष्यमिति विद्यात्, इति।

यः कश्चित्संहितोपासक एतौ णकारषकारौ बलप्राणत्वेन ध्यातव्यावनुसंहितं या या संहिता तां सर्वामनुगताविति ध्यायन्नृचो वेद, ऋग्रूपान्मन्त्रान्पठेत्। स पुमान्स्वेनोपास्यां संहितां *बलसंहितां प्राणसंहितां चोपास्ते। अन्यथोपायमाना संहिता दुर्बला प्राणरहिता च प्रसज्येत। तस्मात्संहिताया आयुष्यस्थान[त्व]मिति निश्चिनुयात्।

इदानीं गुरुशिष्ययोः प्रश्नोत्तरमुखेन[ण] णकारषकारध्यानं द्रढयति—

स यदि विचिकित्सेत्सणकारं ब्रवाणी३ँ अणकारा३ँ इति सणकारमेव ब्रूयात्सषकारं ब्रवाणी३ँ अषकारा३ इति सषकारमेव ब्रूयात्, इति।

पूर्वग्रन्थे णकारषकार ध्यान रहितानि संहितोपासनान्युक्तानि। अत्र तु तद्युक्तध्यानमुच्यते। अतः किं प्रशस्तमिति संदिहानः शिष्यो गुरुं प्रति पृच्छति। हे गुरो योऽहमुपासकः सोऽहं णकारध्यानसहितं यथा भवति तथा किं संहितामुच्चारयामिँ ध्यायामि किं वा तद्राहित्येन। सणकारं ब्रवाणी३ँ। अणकारा३ँ इत्येतत्सानुनासिकं प्लुतद्वयं विचारार्थम्। णकारध्यानसहितायाः संहितायाः प्रशस्तत्वात्तत्सहितं यथा भवति तथा संहितां ब्रूहीत्येवं गुरुः प्रत्युत्तरं ब्रूयात्। एवं षकारेऽपि योजनीयम्।

उक्तार्थस्य सांप्रदायिकत्वं दर्शयितुं माण्डूकेयस्य वचनमुदाहरति—

ते यद्वयमनुसंहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयी-

---

* बलसहितां प्राणसहितामिति पाठो युक्ततरः।

१ ग. कारणं। २ क. ख. ग. ॰ध्यानमुक्तं। ३ घ. ङ. ॰ध्मा स। ४ ग. ॰मि किं। ५ ग. प्लुतद्वं। ६ ग. ॰कारोऽपि। ७ घ. योजनीयः।