ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रश्नेऽरण्यके-

पतिष्यन्तीं स्वः करिष्यन्तीं स्वः सनिष्यन्तीं स्वरिमं यज्ञं वक्ष्यन्तीं स्वर्मां यजमानं वक्ष्यन्तीमिति, इति ।

यागनिर्वाहकचित्याग्नेः पक्ष्याकारस्त्वं(र त्वं) गरुत्मान्पक्षयुक्तोऽसि । तत्रापि सुपर्णः शोभनपत्रयुक्तोऽसि । त्वदनुग्रहादहमिमां शस्त्रशंसादिरूपां वाचं प्रकर्षेण कथयिष्यामि । सैव वागेवानेकैर्विशेषणैर्विशिष्यते—बह्वर्थजातमपेक्षितं वदि- ष्यन्ती[म्] । तथा बहु पारलौकिकफलं प्रापयिष्यन्ती[म्]। तत्साधनभूतमिदं कर्म बहु प्रभूतं यथा भवति तथा करिष्यन्तीम् । ऐहिकमपि बहु धनादिकं सनिष्यन्तीं दास्यन्तीम् । पुनरप्येतत्कर्म प्रभूतादप्यत्यन्तं करिष्यन्तीम् । तथा देवानामग्रे यथोक्तं कर्म वक्तुं स्वर्गलोके गच्छन्तीम्* । तस्मिंश्च स्वर्गेलोके यजमानं प्रापयिष्यन्तीम् । प्रापय्य च तस्मिन्स्वर्गे निवासस्थानं करिष्यन्तीम् । कृत्वा च तत्र स्वर्गे भोगं दास्य- न्तीम् । तस्मिन्स्वर्गे देवानां पुरतः प्रभूतमिमं यज्ञं वक्ष्यन्तीम् । तत्र स्वर्गे मां होतारं यजमानत्वेन वक्ष्यन्तीम् । अस्ति हि सत्रे होतुर्यजमानत्वम् । “ये यजमानास्त ऋत्विजः” इति श्रुतेः ।

अस्मिन्मन्त्रे यजमानशब्दस्य सत्र एव प्रयोगो न त्वहीनैकाहयोरित्यमुमर्थं दर्शयति—

दीक्षिते यजमानशब्दो नादीक्षिते, इति ।

अस्ति हि सत्रे होतुर्दीक्षितत्वम् । अध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति तत उद्गातारं ततो होतारमिति श्रुतेः । अहीनैकाहयोस्तु तादृशश्रुत्यभावाददीक्षित एव होता ।

पुनरप्यन्यं विशेषं मन्त्रे दर्शयति—

स्वरमुमिति योऽस्य प्रियः स्यान्न तु वक्ष्यन्तीमिति ब्रूयात्, इति ।

अदीक्षितस्य होतुर्यो यजमानः प्रियः स्यात्तं यजमानमुद्दिश्य स्वरमुमिति ब्रूयात् । अदःशब्दो नामनिर्देशार्थः । अमुं देवदत्तनामकं यजमानं स्वः स्वर्ग इत्येताव- दभिधाय ततो भविष्यद्वाचकं वक्ष्यन्तीमितिशब्दं न ब्रूयात्किं तु वर्तमानवाचकं शब्दं ब्रूयादित्यर्थादवगम्यते । तेन स्वर्गप्राप्तेरविलम्बः सूचितो भवति ।

उक्तमन्त्रजपादूर्ध्वं मन्त्रान्तरजपं विधत्ते—

उक्थवीर्याणि च, इति ।

---

* एतस्मादनन्तरं स्वर्वेदिष्यन्तीमिति पदद्वयस्य व्याख्यानं त्रुटितम् । तच्च “गत्वा च बहु यथा भवति तथा कर्म वादिष्यन्तीम्” इति भवेत् ।

१ क. स्वर्गे लो॑ । २ घ. ङ. देवतानां ।