ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १।ख० ५] ऐतरेयारण्यकम् । २६७

“घोषाय त्वा” “श्लोकाय त्वा” शृण्वते त्वा” “उपशृण्वते त्वा” “आश्रुत्यै त्वा” “आश्रुताय त्वा” इत्येते षण्मन्त्रा उक्थवीर्याणि, षण्णां शस्त्राणामन्ते क्रमेण होत्रा पठनीयत्वात् । चकारः पूर्वोक्तस्य जपत्तीति पदस्यानुवृत्त्यर्थः । पुनरपि जप्यं मन्त्रान्तरं दर्शयति—

सं प्राणो वाचा समहं वाचा सं चक्षुर्मनसा समहं मनसा सं श्रोत्रमात्मना समहमात्मना मयि महा- न्मयि भर्गो मयि भगो मयि भुजो मयि स्तोभो मयि स्तोमो मयि श्लोको मयि घोषो मयि यशो मयि श्रीर्मयि कीर्तिर्मयि भुक्तिरिति, इति ।

योऽयं प्राणवायुः सोऽयं वाचा संगच्छताम् । तथाऽहमपि वाचा संगच्छतां (संगच्छै) संगतो भूयासम् । तथा चक्षुरिन्द्रियं मनसा संयुज्यताम् । अहमपि मनसा संयुक्तो भूयासम् । तथा श्रोत्रेन्द्रियं प्रेरकेण परमात्मना संयुज्यताम् । अहमपि तेनाऽऽत्मना संयुक्तो भूयासम् । तादृशे मयि होतरि महान्प्रौढो विद्या- दिगुणः संपद्यताम् । भर्गो वैरिभर्जनसमर्थं तेजः । भगो द्रव्यसंपत्तिलक्षणं भाग्यम् । भुजस्तद्भोगः । स्तोभस्तोमौ सामगतौ, तदुभयजन्यं फलमप्यस्तु । यशो विद्याजन्या प्रसिद्धिः । श्रीर्गजाश्वादिसंपत्तिः । कीर्तिर्दानजन्या प्रसिद्धिः । भुक्तिर्भोगः । भुज- मुक्त्योर्भोग्यभेदेन भेदो द्रष्टव्यः । जपान्तरं विधत्ते—

आहूय वागिति जपति, इति ।

शस्त्रानुज्ञापनार्थम् “अध्वर्यो शोंसावोम्” [ऐ० ब्रा० अ० १२ ख० १] इति मन्त्रेण तस्याऽऽह्वानं कृत्वा ततो वागिति शब्दं जपेत् । प्रकृतौ होतुर्रबहव आहावा विद्यन्ते चोदकप्राप्तानां तेषामपवादाय विशेषणं विधत्ते—

त्रय आहावाः शस्त्रादेर्निविदः परिधानीयाया इति, इति ।

“तदिदास” [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १] इत्यादिकं वक्ष्यमाणं शस्त्रं, तस्याऽऽदेरुपक्रमस्य संबन्धी कश्चिदाहावः । “अध्वर्यो शोंसावोम्” इत्या- हावमुक्त्वा पश्चाच्छस्त्रोपक्रमं कुर्यात् । इन्द्रो देव इत्यादिपदसमूहो निवित् । समा- प्त्यर्थमृक्परिधानीया । तदुभयोपक्रमे शोंसावोमित्येवंरूपौ द्वावाहावौ । त एते त्रय आहावा अत्र कर्तव्याः, न तु प्रकृतित्वदनुरूपप्रउगादिप्वाहावः पठनीयः ।

---

१ क. ख. ग. ‘र्गवाश्वा’। ३३