ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १।ख० ५] ऐतरेयारण्यकम् । २६७

“घोषाय त्वा” “श्लोकाय त्वा” शृण्वते त्वा” “उपशृण्वते त्वा” “आश्रुत्यै त्वा” “आश्रुताय त्वा” इत्येते षण्मन्त्रा उक्थवीर्याणि, षण्णां शस्त्राणामन्ते क्रमेण होत्रा पठनीयत्वात् । चकारः पूर्वोक्तस्य जपत्तीति पदस्यानुवृत्त्यर्थः । पुनरपि जप्यं मन्त्रान्तरं दर्शयति—

सं प्राणो वाचा समहं वाचा सं चक्षुर्मनसा समहं मनसा सं श्रोत्रमात्मना समहमात्मना मयि महा- न्मयि भर्गो मयि भगो मयि भुजो मयि स्तोभो मयि स्तोमो मयि श्लोको मयि घोषो मयि यशो मयि श्रीर्मयि कीर्तिर्मयि भुक्तिरिति, इति ।

योऽयं प्राणवायुः सोऽयं वाचा संगच्छताम् । तथाऽहमपि वाचा संगच्छतां (संगच्छै) संगतो भूयासम् । तथा चक्षुरिन्द्रियं मनसा संयुज्यताम् । अहमपि मनसा संयुक्तो भूयासम् । तथा श्रोत्रेन्द्रियं प्रेरकेण परमात्मना संयुज्यताम् । अहमपि तेनाऽऽत्मना संयुक्तो भूयासम् । तादृशे मयि होतरि महान्प्रौढो विद्या- दिगुणः संपद्यताम् । भर्गो वैरिभर्जनसमर्थं तेजः । भगो द्रव्यसंपत्तिलक्षणं भाग्यम् । भुजस्तद्भोगः । स्तोभस्तोमौ सामगतौ, तदुभयजन्यं फलमप्यस्तु । यशो विद्याजन्या प्रसिद्धिः । श्रीर्गजाश्वादिसंपत्तिः । कीर्तिर्दानजन्या प्रसिद्धिः । भुक्तिर्भोगः । भुज- मुक्त्योर्भोग्यभेदेन भेदो द्रष्टव्यः । जपान्तरं विधत्ते—

आहूय वागिति जपति, इति ।

शस्त्रानुज्ञापनार्थम् “अध्वर्यो शोंसावोम्” [ऐ० ब्रा० अ० १२ ख० १] इति मन्त्रेण तस्याऽऽह्वानं कृत्वा ततो वागिति शब्दं जपेत् । प्रकृतौ होतुर्रबहव आहावा विद्यन्ते चोदकप्राप्तानां तेषामपवादाय विशेषणं विधत्ते—

त्रय आहावाः शस्त्रादेर्निविदः परिधानीयाया इति, इति ।

“तदिदास” [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १] इत्यादिकं वक्ष्यमाणं शस्त्रं, तस्याऽऽदेरुपक्रमस्य संबन्धी कश्चिदाहावः । “अध्वर्यो शोंसावोम्” इत्या- हावमुक्त्वा पश्चाच्छस्त्रोपक्रमं कुर्यात् । इन्द्रो देव इत्यादिपदसमूहो निवित् । समा- प्त्यर्थमृक्परिधानीया । तदुभयोपक्रमे शोंसावोमित्येवंरूपौ द्वावाहावौ । त एते त्रय आहावा अत्र कर्तव्याः, न तु प्रकृतित्वदनुरूपप्रउगादिप्वाहावः पठनीयः ।

---

१ क. ख. ग. ‘र्गवाश्वा’। ३३

२५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१पञ्चमारण्यके-

अत्र शस्त्रोपक्रमात्पूर्वमध्वर्युकृत्यं दर्शयति— शब्दानध्वर्यवः कारयन्ति, इति । ते च शब्दा आपस्तम्बेन दर्शिताः—“उपाकृते माहेन्द्रस्य स्तोत्रे सर्वा वाचो वदन्त्युत्क्रोचं यजमानाः कुर्वतेऽपाघाटालिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला इति, प्रेष्ययो वादयन्ति संप्रवदन्ति वीणाशङ्खान्नोर्धीं तूणवाः” इति । यजमानकृत्यं विधत्ते— एतस्मिन्नहनि प्रभूतमनं दद्यात् , इति । पुरुषान्तरकर्तव्यं दर्शयति— राजपुत्रेण चर्म व्याधयन्त्याघ्नन्ति भूमिदुन्दुभिं पत्न्यश्च काण्ड- वीणा भूतानां च मैथुनं ब्रह्मचारिपुंश्चल्योः संप्रवादोऽनेकेन साम्ना निष्केवल्याय स्तुवते राजनस्तोत्रियेण प्रतिपद्यते, इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

चर्मवेधनप्रकार आपस्तम्बेन दर्शितः—“ उत्तरेणाऽऽग्नीध्रीयं कटसंघाते तैजस-संघातेनाऽऽर्द्रं चर्म शयनार्थं वितत्योच्छ्वसन्ति विपर्यान्येतच्च कर्म कवचिनस्तेषामेकैकं संशास्ति मा प्रवात्सीर्मा निर्वार्त्सीरिति तत्तै विधानाति(?) पादयन्ति ” इति । भूमिदुन्दुभ्याघातोऽपि तेनैव दर्शितः—“ अपरेणाऽऽग्नीध्रीयं भूमिदुन्दुभिमवटं खनन्र्ध्यमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि तमार्द्रेण चर्मणोत्तरलोम्नाऽभिवितत्य शङ्कुभिः परिनिहत्यात्रैतत्पुच्छकाण्डमाहैननार्थं निदधाति दुन्दुभीन्समाघ्नन्ति पुच्छकाण्डेन भूमिदुन्दुभिम्” इति । काण्डवीणाः प्रसिद्धाः । ताश्च यजमानानां पत्नीभिर्वाद्यन्ते । भूतमैथुनदेशोऽपि तेनैव दर्शितः—“ उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां पुंश्चल्यै मागधाय च परिश्रयन्ति ” इति । ब्रह्मचारिपुंश्चल्योः संप्रवादः सामगब्राह्मणे दर्शितः । एतस्मिन्काण्ड उद्गातारोऽनेकविधेन साम्ना निष्केवल्याख्यशस्त्रसिद्ध्यर्थं स्तोत्रं कुर्वन्ति । तत्रान्तिमं राजनाख्यं साम, तेन साम्ना क्रियमाणस्य स्तोत्रस्याऽऽधारभूतो यस्तृचस्तेन तृचेन होता निष्केवल्याख्यं शस्त्रं प्रारभेत ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

---

१ ख. ‘ते पा° । ग. ‘ते याघाट’ । २ ख. घ. ङ. ‘वीणा पि° । ३ क. वीणां शं° । ४ ख. घ. ङ. ‘नार्धीतू° । ग. ‘नावितू° । ५ ग. ‘तस्योच्छ्व° । ६ क. ख. ‘रिपान्त्ये’ । ७ क. ख. मा एवां । घ. ङ. मा पर्वा° । ८ क. निवात्सी° । ९ ग. ‘तेऽविद्या ना° । १० क. ‘टं खानयन्त्य° । ११ ग. घ. ङ. ‘वेद्यदि तं° । १२ क. ‘ह्वनां । १३ क. ‘श्चल्यो मां° । १४ ग. ‘स्त्रं विहृत्य प्रां° ।

अध्या० १ ख० ६] ऐतरेयारण्यकम् । २५९

अथ षष्ठः खण्डः ।

अत्र चोदकप्राप्तं निष्केवल्यशस्त्रं विहृत्य प्रदर्शयति—

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं तां सु ते कीर्ति
मघवन्महित्वा भूय इद्वावृधे वीर्याय नृणामु
त्वा नृतमं गीर्भिरुक्थैरिति तिस्रः, इति ।

"तदिदास" [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिकं नवर्चं सूक्तम् । "तां सु ते कीर्ति मघवन्" [ ऋ० सं० म० १० सू० ९४ ऋ० १ ] इत्यादिकं षडृचं सूक्तम् । "भूयः" [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३० ऋ० १ ] इत्यादिकं पञ्चर्चं सूक्तम् । "नृणामु त्वा" [ ऋ० सं० म० ३ सू० ५१ ऋ० ४ ] इत्यादिकास्तिस्र ऋचः । इत्यनेन क्रमेण विहरेत् ।

मतान्तरानुसारेण कंचिद्विशेषं विधत्ते—

अत्र हैके स्वादोः स्वादीयः स्वादुना सृजा समदः सु
मधु मधुनाऽभि योधीरित्यात्मन एते पदे उद्धृत्य पक्षपदे
प्रत्यवदधात्यश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिनो गामश्वं
रथ्यमिन्द्र संकिरेत्येतयोश्च स्थान इतरे, इति ।

अत्रास्मिन्निष्केवल्ये शस्त्रे केचित्खल्वेवं वदन्ति । एतच्छस्त्रगतयोरात्मभागस्थपादयोः पक्षभागस्थपादयोश्च परस्परं व्यत्ययः कर्तव्य इति । यथा चित्यस्याग्नेः पञ्चावयवा आम्नाताः—"शिरो दक्षिणः पक्ष उत्तरः पक्षः पुच्छमात्मा" [ ऐ० आ० २ अ० ३ ख० ४ ] इति, तथा शस्त्रेऽपि पञ्चावयवा द्रष्टव्याः । चित्यस्याग्नेर्मध्यशरीरमात्मा; शस्त्रेऽपि योऽयं पूर्वं विहृतो भागः "तदिदास" इत्यारभ्य "गीर्भिरुक्थैरिति तिस्रः" इत्यन्तेन ग्रन्थेन सोऽयं भागैवत आत्मस्थानीयः । "तदिदास" [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्येतस्मिन्सूक्ते तृतीयस्यामृच्युत्तरार्धे "स्वादोः स्वादीयः" [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० ३ ] इत्यादिकौ यौ द्वौ पादौ तावुभावात्मभागस्य संबन्धिनौ, तदुभयमित उद्धर्तव्यम् । तथा वक्ष्यमाणे शस्त्रस्य दक्षिणपक्षभागे "अभि त्वा शूर" [ ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २२ ] इत्यस्मिन्प्रगाथेऽश्वायन्त इति योऽयं पादो यश्चोत्तरपक्षभागे "त्वामिद्धि" [ ऋ० सं०

---

तदिदास भुव०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ । तां सु ते कीर्तिं०—ऋ० सं० म० १० सू० ९४ ऋ० १ । भूय इद्वावृधे०—ऋ० सं० म० ६ सू० ३० ऋ० १ । नृणामु त्वा नृतमं०—ऋ० सं० म० ३ सू० ५१ ऋ० ४ ।

१ क. 'ग आ ।

२६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [५पञ्चमारण्यके-

म० ६ सू० ४६ ऋ० १ ] इति प्रगाथे गामश्वमिति पादस्तदुभयं च तत उद्धर्त- व्यम् । उद्धृत्य च “स्वादोः स्वादीयः” इत्यस्य स्थाने “अश्वायन्तः” इति पादः पठनीयः । तस्य पादस्य स्थाने “स्वादोः” इत्यादिपादः पठनीयः । “अदः सु मधु” इत्यस्य स्थाने “गामश्वम्” इति पादः पठनीयः । तस्य च पाद[स्य] स्थाने “अदः सु मधु” इत्यादिपादः पठनीयः ।

अस्य व्यत्ययेन प्रयोगस्य फलं दर्शयति—

श्रियमह गोरश्वमात्मन्धत्ते सं पक्षयोः पतनाय, इति ।

अहशब्द एवकारार्थः । आत्मन्नात्मस्थानीये शस्त्रभागे “अश्वायन्तः” “गाम- श्वम्” इति पादयोः पाठेन गोसंबन्धिनीं श्रियमश्वं च संपादयत्येव । तथा दक्षिणो- त्तरपक्षभागयोः “स्वादोः” “अदः सु मधु” इतिपादद्वयपठनं पक्षयोः सम्यक्पत- नायोपयुज्यते ।

पूर्वोक्तेषु “तदिदास” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिषु कंचिद्विशेषं विधत्ते—

नदं व ओदतीनामित्येतैर्येतानि व्यतिषजति पादैः पादान्बृहतीकारं नदवन्त्युत्तराणि प्रथ- मायां च पुरुषाक्षराण्युपदधाति पादेष्वेकैकमव- साने तृतीयवर्जं स खलु विहरति, इति ।

“नदं वः” इत्यादिका येयमृगस्ति तया सहैतानि “तदिदास” इत्यादि- सूक्तानि मिश्रयेत् । कथं मिश्रणमिति तदुच्यते—एतस्या ऋचः संबन्धिभिः पादैः सह सूक्तगतानपादान्मेलयेत् । बृहतीकारमिति णमुल्प्रत्ययान्तः । एकैकामृचं बृहतीं कृत्वेत्यर्थः । सूक्तस्य पदानि प्रथममुच्चार्य नदशब्दयुक्तान्यृचः पदान्युत्तराणि यथा भवन्ति तथोच्चारयेत् । किंच “तदिदास” इत्येतस्यां प्रथमायामृचि पुरुषेत्ये- तानि त्रीण्यक्षराणि प्रक्षिपेत् । प्रथमपादस्यावसाने “पु” इत्येकमक्षरं द्वितीयपाद- स्यावसाने “रु” इत्येकमक्षरं चतुर्थपादस्यावसाने “ष” इत्येकमक्षरम् । तृतीयपादे तु नास्त्यक्षरस्य प्रक्षेपः । अतस्तृतीयवर्जमित्युच्यते । एवं सति षट्त्रिंशदक्षरा बृहती संपद्यते । “तदिदास” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इति पादे दशाक्षराणि पु इत्येकमक्षरम् । “नदं वः” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ] इति पादे सप्ताक्षराणि । “यतो जज्ञे” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इति पादे दशाक्षराणि रु इत्येकमक्षरम् । “नदं योयुवतीनाम्”

---

नदं व ओदतीनाम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ।

अध्या० १। ख० ६] ऐतरेयारण्यकम्। २६१

[ ऋ० सं० म० ८ सू ६९ ऋ० २ ] इति पादे सप्ताक्षराणि । तदेवं मिलित्वा षट्त्रिंशदक्षराणि संपद्यन्ते । एवमुत्तरत्रापि योजनीयम् । यः पुमानेतत्सर्वं जानाति स एवैतन्निष्केवल्यशस्त्रं विहरति विशेषेण ततस्तत आनीय संपादयति ।

यथोक्तं विहरणं प्रतिज्ञापूर्व^१मुदाहरति—

अपि निदर्शनायोदाहरिष्यामस्तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं पु । नदं व ओदतीनाम् । यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्णो रु । नदं योयुवतीनो३म् । सद्यो जज्ञानो निरिणाति शत्रून्पतिं वो अघ्न्यानाम् । अनु यं विश्वे मदन्त्यूमाः षो धेनूनामिषुध्यसोमिति, इति ।

न केवलं विहरणस्य लक्षणकथनमेवापि चो^२दाहरिष्याम इति प्रतिज्ञा । “तदिदास” इत्यारभ्य “इषुध्यसोम्” इत्यन्तं द्वयोर्बृहत्योरुदाहरणं संपादितम् ।

बृहतीद्वयगर्भितायाः “तदिदास” इत्येतस्या ऋच आवृत्तिं विधत्ते—

एवमेतां त्रिः, इति ।

एवमुक्तेन प्रकारेण “नदं वः” इत्यादिपादयोजनेन पुरुषाक्षरत्रययोजनेन च संपन्नामेताम् “तदिदास” इत्यादिकामृचं त्रिवारं पठेत् ।

यदुक्तं पूर्वत्र “राजनस्तोत्रियेण प्रतिपद्यते” [ ऐ० आ० १ अ० १ ख० ५ ] इति, तत्र कांचिद्विशेषं दर्शयति—

अन्यास चेत्समाम्नातासु राजनेन साम्ना स्तुवीरन्थास्थानं ता इहैवेमा असमाम्नातासु चेत्स्तुवीरन्तत्समाम्नातस्य तावतीरुरुद्धृत्य तत्र ताः शंसेदिहो एवेमाः, इति ।

राजनसाम्न आधारभूतास्तृक्षु त्रयः पक्षाः संभवन्ति । “तदिदास” इत्यादिका ऋच [इ]त्येकः पक्षः । ताभ्योऽन्या ऋच इत्येकः पक्षः । ताश्चान्या द्विधा भिद्यन्ते । उदाहृतेषु

---

तदिदास० ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ । नदं व ओदतीनां०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ । यतो जज्ञे० ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ । नदं योयुवतीनाम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ । सद्यो ज्ञानः—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ । पतिं वः०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ । अनु यं०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ । नूनामिषुध्यसि—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ।

---

१ ग. °र्वकमुं । २ ग. °दाहृत्य प्रदर्शयिष्यामीति ।

२६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५पञ्चमारण्यके-

सूक्तेषु समाम्नाता असमाम्नाताश्चेति । तत्र " तदिदास " इत्यादिकासु राजनसामगान- पक्षे पूर्वोक्त एव शस्रोपक्रमः । यदा तु तदिदासेत्यादिभ्योऽन्यासु यथोक्तसूक्तगतासु समाम्नातास्वृक्षूद्गातारो राजनेन स्तुवीरंस्तदानीं पूर्वोक्तन्यायेन राजनसामाधारभूताभि- रन्याभिर्ऋग्भिः शस्रोपक्रमः प्रसज्येत, तथोपक्रमो न कर्तव्यः । किंतु ता अन्याः सामाधारभूता ऋचः स्वस्थान एव पठनीयाः । इमाः "तदिदास" इत्यादिका इहैव शस्रोपक्रम एव पठनीयाः । यदा पुनरुद्गातारो यथोक्तसूक्तेष्वसमाम्नातासु कासुचि- न्नवीनास्त्वृक्षु राजनेन स्तुवीरंस्तदानीं समाम्नातस्य सूक्तस्य मध्ये तावतीर्नूतनाना- मृचां संख्यया संख्याताः काश्चिदृच उद्धृत्य तत्र तासामृचां स्थाने ता नवीना ऋचः शंसेत् । इमास्तु "तदिदास" इत्यादिका इहो एव॑^१ शस्रोपक्रम एव पठनीयाः ।

उद्धारपक्षे तु तदुद्धारनूतनप्रक्षेपयोः स्थानं दर्शयति—

अन्यास चेत्प्राक्सूद्दोहसस्ताः, इति ।

उदाहृतेषु सूक्तेषु या असमाम्नाता अन्या ऋचस्तासु यद्युद्गातारो राजनेँ^३ साम गायेयुस्तदानीं सूद्दोहोनामिकायाः " ता अस्य सूददोहसः " [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० ३ ] इत्येतस्याः पूर्वं काश्चिदृचाऽऽम्नाता अपनीय ता नवीना राजन- सामाधारभूता ऋचस्तत्र प्रक्षिपेत् ।

पक्षत्रयेऽपि शस्रोपक्रमस्य नास्त्यन्यथात्वमित्येतद्दर्शयति—

तदिदासेत्येतदादि शस्त्रम्, इति ।

यदि "तदिदास" इत्यादिषु राजनँसामगानं यदि वा ततोऽन्यासु समाम्नातासु यदि वा नवीनासु सर्वथाऽप्युपक्रम एकविध एव ।

होत्रा शस्रे शस्यमानेऽध्वर्योर्यः प्रतिगरो विहितः स द्विविधः, प्राकृतो विह्वृ- तश्चेति । तत्र सर्वत्र शस्रेषु सामान्येन प्राकृतप्राप्तौ सत्यां तदपवादेन विह्वृते षोडशि-^४ शस्रे विह्वतः प्रतिगरः प्रयुक्तस्तद्दृष्टान्तेनात्रापि विह्वतः प्रतिगर इत्याशङ्क्य तैँ^५द्वारयति—

अविह्वतश्चात्र प्रतिगरः, इति ।

प्रकृतावाम्नातात्प्रतिगरमन्त्राद्विशेषस्य कस्यचिद्धारर्णं^६ संपादनं यस्मिन्प्रतिगरे सोऽयं विह्वतः प्रतिगरः, सोऽत्र न कर्तव्यः किंतु प्राकृत एव कर्तव्यः ।

"तदिदास" इत्यारभ्य गीर्भिरुक्थैरिति तिस्र इत्यन्तेन ग्रन्थेन निष्केवल्यशस्त्रस्य योऽयमात्मभाग उक्तस्तस्यावसाने कांचिदृचं विधत्ते—

---

१ घ. ङ. °व पूर्ववच्छस्रो° । २ ग. °नं गा° । ३ ग. °नगा° । ४ क. घ. षोलशि° । ५ क. ख. तद्धार° । ६ ग. ङ. °चिद्धार° ।

अध्या० २ ख० १(७)] ऐतरेयारण्यकम्। २६३

ता अस्य सूददोहस इत्येतदादिः सूददोहाः सूददोहाः इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

ता अस्येत्युक्त एव पाद आदिर्यस्या ऋचः सेयमृगेतदादिः । सा च सूददोहो- नामिका, साऽत्र पठनीया । अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये पञ्चमारण्यके प्रथमाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्म- णारण्यककाण्डभाष्ये पञ्चमारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

---

अथ पञ्चमारण्यके द्वितीयोऽध्यायः । तत्र प्रथमः खण्डः । ( सप्तमः )

---

पक्ष्याकारेण निरूपितस्य निष्केवल्यशस्त्रस्य योऽयं मध्यशरीरभागः सोऽयं तदि- दासेत्यादिना पूर्वं निरूपितः । अथ भागान्तरं प्रतिजानीते—

ग्रीवाः, इति ।

वक्ष्यमाणास्तिस्र ऋचः शस्त्रस्य ग्रीवास्थानीयाः । अंसाभिप्रायेण ग्रीवा इति बहुवचनम् । ग्रीवांसरूपा ऋचः कथ्यन्त इति शेषः ।

तत्र प्रथमामाह —

यस्येदमरजस्तुजो युजो वनं सहः । इन्द्रस्य रन्त्यं बृहत्, इति ।

यस्येन्द्रस्येदं शस्यमानं निष्केवल्यमरजः सर्वतो रञ्जकम् । यद्वा यस्येन्द्रस्येदं जगत्पालनं सर्वतो रञ्जकम् । यस्येन्द्रस्य युजो योगस्तुजो वैरिणां हिंसकः । तथा यस्येन्द्रस्य सहो बलं वनं भक्तैर्वननीयम् । तस्येन्द्रस्य रन्त्यं रमणं बृहत्प्रौढम्, क्रीडा महतीत्यर्थः ।

---

ता अस्य सूददोहसः०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० ३ ।

---

१ क. ख. घ. ङ. पूर्वां ।

२६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [५पञ्चमारण्यके-

द्वितीयामृचमाह— नाधृष आदधर्षदाधृषाणं धृषितं शवः । पुरा यदीमपिन्व्यथिरिन्द्रस्य धृषितं सहः, इति ।

[वैरि]णां [शवो ?] बलं धृषितं येनेन्द्रेण तिरस्कृतम् । दाधृषाणमतिश- येन तिरस्कारं (रो)यमिन्द्रं नाधृषः । अन्येन केनापि तिरस्कर्तुमशक्यः । नैवारि- रादधर्षन्नैव तिरस्कृतवान् । यद्यस्मात्कारणात्पुरा पूर्वस्मिन्काल ईमतिव्यथिरिमं सेत्तु( ? )मतिशयेनेन्द्रश्चालितवान्, तस्मादिन्द्रस्य सहो बलं धृषितं वैरिधर्षणक्षमम् ।

तृतीयामृचमाह— स नो ददातु तं रयिं रयिं पिशङ्गरसंदृशम् । इन्द्रः पतिस्तवस्तमो जनेष्वा , इति ।

जनेषु सर्वप्राणिषु मध्य आ समन्तात्तवस्तमोऽतिशयेन बलवान्पतिः पालक इन्द्रः पिशङ्गरसंदृशं पिङ्गलवर्णत्वेन सम्यग्दृष्टिप्रियं रयिं हेमरूपं स्वयं लब्धवान् । तं रयिं स्वेन लब्धं तद्धनं स इन्द्रो नोऽस्मभ्यं ददातु ।

ग्रीवास्थानीयाः शाखान्तरगतास्तिस्र ऋचो दर्शयित्वा स्वशाखागतामेकामृचं दर्शयति— सूददोहाः, इति ।

“ता अस्य सूददोहसः” [ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० ३] इत्या- दिकेत्यर्थः ।

तस्य मध्यशरीरभागं ग्रीवाभागं चोक्त्वा भागान्तरं दर्शयति— शिरो गायत्रमिन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिति, इति ।

गायत्रोछन्दस्कमिन्द्रमिदिति सूक्तं शस्त्रस्य शिरोभागस्तं भागं शंसेत् ।

तत्र कंचिद्विशेषं दर्शयति— अन्यास चेत्समाम्नातासु स्तुवीरन्नुभयासंस्था न विपर्ययोऽसमाम्नातासु चेत्स्तुवीरन्मिश्रासु च, इति ।

“इन्द्रमिद्गाथिनः” [ऋ० सं० म० १ सू० ७ ऋ० १] इत्येतस्मात्तृचा- दन्यासूत्तरासु तिसृष्वृक्ष्वाम्नातासु यद्युद्गातारः स्तुवीरंस्तदानीं तास्तिस्र ऋच इन्द्रमिद्गाथिन इत्येतस्य स्थाने पठनीयाः । तासां स्थाने त्विन्द्रामिदित्यादयस्तिस्र इति विपर्ययः । एतस्मिन्सूक्ते या असमाम्नाता अन्यत्र समाम्नातास्तिस्र ऋचस्तासु यद्यु-

---

इन्द्रमिद्गाथिनः०—ऋ० सं० म० १ सू० ७ ऋ० १]

---

१ ग. सन्तुमं ।

अध्या० २ ख० १(७)] ऐतरेयारण्यकम् । २६५

द्धर्तारः स्तुवीरंस्तदानीं तासां मध्ये सूक्तगतास्तिस्र ऋच उद्धृत्य तस्मिन्स्थाने गाना- धारभूतास्तिस्र ऋचः पठेत् । मिश्रासु गानेऽप्ययमेव न्यायः । गानाधारस्य तृचस्य कियानपि भागोऽत्र समाम्नातः । अवशिष्टस्तु प्रदेशान्तरस्थो यदा भवति तदानीमेता- स्तिस्रो मिश्रा भवन्ति ।

उद्धारस्थाने कंचिद्विशेषं दर्शयति—

सूक्तस्योत्तमं सूददोहाः, इति ।

पूर्वं सूददोहसः प्रागुद्धार उक्तः । अत्र तु सूददोहसः प्राचीना सूक्तस्योत्तमा येयम् “इन्द्रं वो विश्वतस्परि” [ऋ० सं० म० १ सू ७ ऋ० १०] इत्यृ- गस्ति तस्याः प्रागेवोद्धारस्तां तु पठेत् । ततः सूददोहाः पठनीया ।

पुनरपि शस्त्रस्यापरं भागं दर्शयति—

विजवः , इति ।

विशेषेण जवो वेगो यस्मिन्पक्षिशरीरभागे समुत्पद्यते सोऽयं भागो विजवः । तत्स्थानीयः शस्त्रभाग उच्यत इति शेषः ।

तस्मिन्भागे प्रथमामृचमाह—

सुतस्ते सोम उपयाहि यज्ञं मत्सवा मदं पुरुवारं मघाय । मंहिष्ठ इन्द्र विजुरो गृणध्यै, इति ।

हे इन्द्र ते त्वदर्थं सोमो वल्याख्यः सुतोऽभिषुतोऽतो यज्ञमेतमुपयाहि त्वं प्राप्नुहि । मघायास्माकं धनाय पुरुवारं पुरुभिर्बहुभिर्वरणीयं मदं हर्षं यथाऽहं प्राप्नोमि तथा त्वं मत्स्व मदमनुगृह्णन्हृष्टो भव । यथाऽस्मद्धनाय त्वं हृष्यसि तथा त्वं मंहिष्ठोऽतिशयेन पूज्यश्च सन्विजुरो विशिष्टलोकद्वाराणि गृणध्यै अस्मदग्रे कथयितुमत्र हृष्टो भव ।

द्वितीयामृचमाह—

ससाहृतृत्रहत्येषु शत्रून्नृर्भुर्विगाह एषः । स नो नेतारं महयाम इन्द्रम्, इति ।

स इन्द्रो वृत्रहत्येषु वृत्रनामकस्यासुरस्य वधार्थेषु युद्धेषु शत्रून्स्ववैरिणो वृत्रसंब- न्धिनः सर्वानसुरान्ससाहृतुः । अभिभूतवान् । स एष इन्द्र ऋभुर्देवतात्मा सन्वि- गाहो विशेषेणास्माभिरवगाढुं सेवितुं शक्यः । नोऽस्माकं नेतारं स्वर्गे गमयितारमिन्द्रं महयामो वयं पूजयामः ।

तृतीयामृचमाह—

इनो वसुः समजः पर्वतेष्ठाः प्रति वाम्-

---

१ ग. ०न्विजुरो ।

३४

२६६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५पञ्चमारण्यके-

जीषी। इन्द्रः शश्वद्भिर्जोहूत्र एवैः, इति ।

इन्द्रो देवः शश्वद्भिर्निरन्तरवर्तिभिरेवैरस्मद्यज्ञं प्रत्यागमनैर्जोहूत्रोऽतिशयेन होमनिष्पादकः । कीदृश इन्द्रः । इनः सर्वेषामीश्वरो वसुर्धनवान्समजः समीचीनगतियुक्तः पर्वतेष्ठाः पर्वतसमान ऐरावते मेघे वाऽवस्थितः । वां प्रत्युजीषी । यज्ञकर्तारौ हे दंपती युवामुद्दिश्यर्जीषोपलक्षितसोमरसवान् । भवदीयं सोमं स्वी करोतीत्यर्थः ।

एतास्तिस्र ऋचः पठित्वाऽन्ते पठनीयामृचं दर्शयति—

सूददोहाः, इति ।

शंसनप्रकारे विशेषं दर्शयति—

इत्येतत्त्रयं ग्रीवाः शिरो विजवः सर्वमर्धर्चर्श्यम्, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ (७)

यस्येदमित्यादिकः शस्त्रस्य यो ग्रीवाभाग इन्द्रमिद्गाथिन इत्यादिको यः शिरोभागः सुतस्ते सोम इत्यादिको [यो] विजवभाग इत्येतद्भागत्रयं सर्वमर्धर्चर्श्य(र्च)शंसनार्हम् । त्रिविधं हि शंसनम् । पादेऽवसायार्धर्चे प्रणव इत्येकम् । अर्धर्चेऽवसाय कृत्स्नायामृचि प्रणव इति द्वितीयम् । विनैवावसानमृगन्ते प्रणव इति तृतीयम् । एवं सत्युक्तेषु शस्त्रभागेष्वर्धर्चऽवसानमित्ययमेव पक्षोऽनुष्ठेयः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ (७)

---

अथ द्वितीयः खण्डः । ( अष्टमः )

भागान्तरं दर्शयति—

राथंतरो दक्षिणः पक्षः, इति ।

योऽयं शस्त्रस्य दक्षिणपक्षभागः सोऽयं रथंतरसामसंबन्धी ।
तमेव रथंतरसंबन्धं विस्पष्टयति—

अभि त्वा शूर नोनुमोऽभि त्वा पूर्वपीतय इति रथंतरस्य स्तोत्रियानुरूपौ प्रगाथौ चतस्रः सतीः षड्बृहतीः करोति, इति ।

---

अभि त्वा शूर०—ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २२ । अभित्वा पूर्व०—ऋ० सं० म० ८ सू० ३ ऋ० ७ ।

---

१ ख. घ. ङ. °धर्च्य शं° ।

अध्या०२ख०२(८)] ऐतरेयारण्यकम् । २६७

ऋग्द्वयात्मकः प्रगाथः, "द्व्यृचाः प्रगाथाः" इत्याश्वलायनेनोक्तत्वात् । "अभि त्वा शूर" [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २२] इत्ययं प्रगाथो रथंतर-साम्नः स्तोत्रियः स्तोत्रसंबन्धी । स्तोत्रादौ ह्येष गीयते । "अभि त्वा पूर्व" [ऋ० सं० म० ८ सू० ३ ऋ० ७] इत्ययं प्रगाथस्तस्य साम्नोऽनुरूपः स्तोत्रिय-स्थानन्तरमेव गीयमानत्वात् । तावुभौ प्रगाथौ मिलित्वा यद्यप्यध्ययनकाले चतस्र एवर्चस्तथाऽपि प्रयोगकाले षड्बृहत्यः कुर्यात् । कथं तत्करणमिति तदुच्यते । अभि त्वा शूरेत्यसावृकस्त्वत एव बृहती वेदे समाम्नाता । ततो द्वितीयबृहत्यर्थं तस्या ऋचश्चतुर्थपादमीशानमिन्द्रेत्यादिकं पुनर्द्विः पठित्वा "नत्वावान्" [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २३] इत्येतस्यां द्वितीयस्यामृचि पूर्वार्धं पठेत् । सेयं द्वितीया बृहती । ततस्तृतीयबृहत्यर्थं "न जातः" [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २४] इत्येतद्वितीयबृहतीगतं चतुर्थं पादं पुनर्द्विरभ्यस्य ततः समाम्नातायां द्वितीयस्यामृच्यु-त्तरार्धम् "अध्वायन्तः" [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २४] इत्यादिकं पठे-त्सेयं तृतीया बृहती । अनेनैव न्यायेन द्वितीयेऽपि प्रगाथे चतुर्थषष्ठौ पादौ पुनरपि द्विरावर्त्य बृहतीत्रयं संपादयेत् । अत्राध्वायन्त इति पादमुद्धृत्य तस्य स्थाने "स्वादोः स्वादीयः" [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० ३] इति पादं प्रक्षिपेत् । एतच्च पूर्वाध्यायेऽभिहितम् ।

उक्तक्रमेण बृहतीः पठित्वा पश्चात्पठनीयानि सूक्तानि दर्शयति—

इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचं त्वे ह यत्पितरंश्चिन्न इन्द्रेति
पञ्चदश यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम उग्रो जज्ञे वीर्याय
स्वभावात्युदु ब्रह्माण्याैरत श्रवस्याऽऽते मह इन्द्रोऽत्युग्रेति
पञ्च सूक्तान्या न इन्द्रो दूरादा न आसादिति संपात
इत्था हि सोम इन्मद इति पङ्क्तिः सूद्दोहाः , इति ।

"इन्द्रस्य नु वीर्याणि" इति सूक्तं पञ्चदशर्चम् । "त्वे ह यत्पितरः" इत्य-स्मिन्प(स्य प)ञ्चविंशत्यूगात्मकस्य सूक्तस्याऽऽदौ पञ्चदशर्चः पठनीयाः । "यस्ति-ग्मशृङ्ग" इति सूक्तमेकादशर्चम् । "उग्रो जज्ञे" इति सूक्तं दशर्चम् । "उदु

---

इन्द्रस्य नु०—ऋ० सं० म० १ सू० ३२ ऋ० १ । त्वे ह यत्पितरः०—ऋ० सं० न० ७ सू० १८ ऋ० १ । यस्तिग्मशृङ्गो०—ऋ० सं० म० ७ सू० १९ ऋ० १ । उग्रो जज्ञे०—ऋ० सं० म० ७ सू० २० ऋ० १ । उदु ब्रह्माणि०—ऋ० सं० म० ७ सू० २४ ऋ० १ । आ ते महः०—ऋ० सं० म० ७ सू० २९ ऋ० १ । आ न इन्द्रो०—ऋ० सं० म० ४ सू० २० ऋ० १ । इत्था हि सोमः०—ऋ० सं० म० १ सू० ८० ऋ० १ ।

२६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [५पञ्चमारण्यके-

ब्रह्माणि” इति सूक्तं षडृचम् । “आ ते महः” इत्यादीनि पञ्च सूक्तानि । तेषु प्रथमम् । “आ ते महः” इति सूक्तं षडृचम् । “न सोमः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २६ ऋ० १ ] इति द्वितीयं पञ्चर्चम् । “इन्द्रं नरो नेमधित” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २७ ऋ० १ ] इति पञ्चर्चं तृतीयम् । “ब्रह्माण इन्द्र” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २८ ऋ० १ ] इति पञ्चर्चं चतुर्थम् । “अयं सोमः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २९ ऋ० १ ] इति पञ्चर्चं पञ्चमम् । “आ न इन्द्रः” इत्येतत्सूक्तमेकादशर्चम् । तदेतत्संपातसूक्तमिति नाम्ना^३ व्यवह्रियते । “इत्था हि सोमः” इत्येषा पङ्क्तिच्छन्दस्केर्गैका । एतावत्पठित्वा सूददोहाः पठनीया ।

भागान्तरं दर्शयति—

बार्हत उत्तरः, इति ।

योऽयं शस्त्रस्योत्तरः(रः) पक्षः सोऽयं बृहत्सामसंबंधी ।

तमेव संबन्धं विस्पष्टयति—

त्वामिद्धि हवामहे त्वं ह्येहि चेरव इति बृहतः स्तोत्रियानुरूपौ प्रगाथौ चतस्रः सतीः षड्बृहत्यः करोति, इति ।

पूर्ववद्व्याख्येयम् ।

बृहतीपाठादूर्ध्वं पठनीयं मन्त्रजातं दर्शयति—

तमु ष्टुहि यो ऽअभिभूत्योजाः सुत इत्त्वं निमिश्र इन्द्र
सोम इति त्रीण्यभूरेको रयिपते रयीणामित्यष्टौ
सूक्तानि कथा महामवृधत्कस्य होतुरिति संपात इन्द्रो
मदाय वावृध इति पङ्क्तिः सूददोहाः, इति ।

“तमु ष्टुहि” इत्येतत्सूक्तं पञ्चर्चम् । “सुत इत्त्वम्” इत्यादीनि त्रीणि सूक्तानि । तेषु “सुतः” इत्येतत्प्रथमं दशर्चम् । “वृषामदः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० २४ ऋ० १ ] इत्येतद्द्वितीयमपि सूक्तं दशर्चम् । “या त ऊतिः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० २५ ऋ० १ ] इत्येतत्तृतीयं सूक्तं नवर्चम् । “अभूरेकः” इत्यादीन्यष्टौ

---

त्वामिद्धि हवामहे०—ऋ० सं० म० ६ सू० ४६ ऋ० १ । त्वं ह्येहि चेरवे०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६१ ऋ० ७ । तमु ष्टुहि०—ऋ० सं० म० ६ सू० १८ ऋ० १ । सुत इत्त्वं०—ऋ० सं० म० ६ सू० २३ ऋ० १ । अभूरेको०—ऋ० सं० म० ६ सू० ३१ ऋ० १ । कथामहा०—ऋ० सं० म० ४ सू० २३ ऋ० १ । इन्द्रो मदाय०—ऋ० सं० म० १ सू० ८१ ऋ० १ ।

---

१ घ. ङ. ॰मृ । आन । २ ग. ॰मृ । आनं । ३ क. ख. ॰ति व्य० ।

अध्या०२ख०२(८)] ऐतरेयारण्यकम् । २६९

सूक्तानि । तेषु “अभूरेकः” इति प्रथमं पञ्चर्चं सूक्तम् । “अपूर्व्या पुरुतमानि” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३२ ऋ० १ ] इति द्वितीयम् । “ य ओजिष्ठः ” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३३ ऋ० १ ] इति तृतीयम् । “ सं च त्वे ” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३४ ऋ० १ ] इति चतुर्थम् । “ कदा भुवन् ” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३५ ऋ० १ ] इति पञ्चमम् । “ सत्रा मदासः ” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३६ ऋ० १ ] इति षष्ठम् । “ अर्वाग्रथम् ” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३७ ऋ० १ ] इति सप्तमम् । “अपादितः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३८ ऋ० १] इत्यष्टमम् । तान्येतान्यष्टावपि प्रत्येकं पञ्चर्चानि । “कथा महाम् ” इत्येतत्सूक्तमेकादशर्चम् । तच्च संपातशब्देन व्यवह्रियते । “इन्द्रो मदाय” इत्येका पाङ्किच्छन्दस्का । तत्सर्वं पठित्वाऽन्ते सूददोहसं पठेत् ।

उक्तयोर्दक्षिणोत्तरपक्षयोरनुसंधेयं कंचिद्विशेषं दर्शयति—

राथंतरो दक्षिणः पक्षः पञ्चदशः स्तोम एकशतं वसिष्ठप्रासाहा
बार्हत उत्तरः सप्तदशः स्तोमो द्विशतं भरद्वाजप्रासाहः, इति ।

योऽयमत्र दक्षिणः पक्षः सोऽयं राथंतरो रथंतरसामसंबन्धी । तेन साम्ना स्तुतिकाले पञ्चदशः स्तोमः संपाद्यते । ऋक्त्वयस्य विष्टुतिब्राह्मणोक्तप्रकारेणाऽऽवृत्त्या पञ्चदशसंख्याका ऋचो यस्मिन्स्तोमे संपाद्यन्ते सोऽयं पञ्चदशः स्तोमः । तदात्मकोऽयं दक्षिणः पक्षः । “ अभि त्वा शूर ” [ ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २२ ] इत्यारभ्य “इत्था हि सोमः” [ ऋ० सं० म० १ सू० ८० ऋ० १ ] इत्येतदन्तमृग्जातमेकाधिकं शतं संपद्यते, तदात्मकोऽयं दक्षिणः । तमिमं वसिष्ठो नाम मुनिः स्वसामर्थ्येन संपादितवान् । अतोऽयं वसिष्ठप्रासाहः । एवमुत्तरपक्षेऽपि योजनीयम् । पक्षयोर्ऋक्स्तोमात्मकत्वं तैत्तिरीया आमन्नन्ति—“ पञ्चदशोऽन्यः पक्षो भवति । सप्तदशोऽन्यः ” इति ।

भागान्तरं दर्शयति—

भद्रं पुच्छं द्विपदासु , इति ।

पादद्वयोपेतास्त्वृक्षु भद्रनामकं यत्साम तत्संबन्धी शस्त्रस्य पुच्छभागः ।

द्विपदा ऋचो दर्शयति—

इमा नु कं भुवना सीषधामाऽऽयाहि वनसा

---

इमा नु कं०—ऋ० सं० म० १० सू० १५७ ऋ० १ । आयाहि वनसा०—ऋ० सं० म० १ सू० १७२ ऋ० १ ।

---

१ ग. ॰मं सू॰ ।

२७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५पञ्चमारण्यके-

सहेति नव समाम्नाता अथासमाम्नाताः , इति । “इमा नु कं भुवना” इत्यादि सूक्तं पञ्चर्चम् । “आयाहि” इत्यादिकमृक्च- तुष्टयोपेतम् । तदुभयमेलनादृचो नव संपद्यन्ते । ताश्चात्र संहिताग्रन्थे समाम्नाताः । अथान्याः काश्चिदसमाम्नाताः शाखान्तरगता विद्यन्ते । तासु प्रथमामाह— प्र व इन्द्राय वृत्रहन्तमाय विप्रा गाथं गायत यज्जुजोषत्, इति । हे विप्रा ऋत्विजो वो युष्माकं वृत्रहन्तमायातिशयेन शत्रुघातिन इन्द्रायेन्द्र- प्रीत्यर्थं गाथं गायत । गातव्यं यत्सामजातमस्ति तत्सर्वं प्रकर्षेण गायत । यत्साम स इन्द्रो जुजोषत्प्रीत्या सेवते तद्गायत । द्वितीयामृचमाह— अर्चन्त्यर्कं देवतावस्वर्का आस्तोभति श्रुतो युवा स इन्द्रः, इति । अर्का अर्चयितारो विप्रा देवतासु मध्येऽर्कमर्चनीयमिन्द्रमर्चन्ति पूजयन्ति । श्रुतो वेदेषु प्रख्यातो युवा यौवनसंपन्नः स इन्द्र आस्तोभति सर्वत उत्साहं करोति । तृतीयामृचमाह— उपप्रक्षे मधुमति क्षियन्तः पुष्यन्तो रयिं धीमहे तमिन्द्र, इति । हे इन्द्र तं त्वां धीमहे वयं ध्यायामः । कीदृशा वयं मधुमत्युपप्रक्षे क्षियन्तः । प्लक्षवृक्षसंपादितानि पात्राण्यत्र प्लक्षशब्देन विवक्षितानि, तेषां समीपवर्ती यागप्रदेश उपप्रक्षः । सरसो(चासौ) मध्वादिमाधुर्यरसोपेतत्वान्मधुमांस्तादृशे प्रदेशे क्षियन्तो निवसन्तः । तथा रयिं पुष्यन्तो धनं वर्धयन्तः । चतुर्थीमृचमाह— विश्वतो दावन्विश्वतो न आभर यं त्वा शविष्ठमीमहे, इति । हे इन्द्र शविष्ठमतिशयेन बलयुक्तं यं त्वामीमहे प्राप्नुमो याचामहे वा स त्वं हे विश्वतो दावन्सर्वेषां प्राणिनां धनादि दत्तत्तादृशस्त्वं नोऽस्माकं विश्वतः सर्व- स्माद्देशादाभर धनादिकमानय । पञ्चमीमृचमाह— स सुप्रणीते नृतमः स्वराळसि मंहिष्ठो वाजसातये, इति ॥ हे इन्द्र सुप्रणीते सुष्ठु संपादितेऽस्मिन्कर्मणि वाजसातयेऽस्मभ्यमन्नदानाय मंहि- ष्ठोऽतिशयेन पूजितः संस्त्वं नृतम उत्तमः पुरुषः स्वराट्स्वयमेव राजसि, न तु परतन्त्र इत्यर्थः ।

---

१ घ. ङ. देवेषु ।

अध्या० २ ख० २ (८)] ऐतरेयारण्यकम् । २७१

षष्ठीमृचमाह— त्वं ह्येक ईशिषे सनादमृक्त ओजसा, इति । हे इन्द्र त्वं हि त्वमेवैक एवौजसा परकीयेन बलेनामृक्तोऽमार्जितोऽतिरस्कृतः सनात्सनितुमस्मभ्यं धनादिकं दातुमीशिषे समर्थोऽसि ।

सप्तमीमृचमाह— विश्वस्य प्रस्तोभ विद्वान्पुरा वा यदि वेहाऽऽस नूनम् , इति । विश्वस्य सर्वस्य जगतः प्रस्तोभ प्रकर्षेणोत्साहजनक हे इन्द्र पुरा वाऽस्मदनुष्ठानात्प्रागेव वा भवान्विद्वानासास्मद्ऋत्वैर्ज्ञानोपपन्नः । यदि वाऽथवेहास्मिन्कर्मणि नूनमवश्यं भवान्विद्वानास ।

अष्टमीमृचमाह— इषं नो मित्रावरुणा कर्तनेळां पीवरीमिषं कृणुही न इन्द्र, इति । मित्रावरुणा हे मित्रावरुणौ युवां नोऽस्माकमिषमन्नमिर्लां भूमिं च कर्तन कुरुतम् । हे इन्द्र नोऽस्माकं पीवरीं प्रभूतामिषमन्नं कुरु ।

नवमीमृचमाह— शं पदं मघं रयिषणि न सोमो अव्रतं हिनोति न स्पृशद्रयिः, इति । हे इन्द्र रयिषणि हविर्लक्षणस्य धनस्य दातरि मयि शं सुखं पदं निवासस्थानं मघं धनं च संपादयेति शेषः । योऽयं सोमः सोऽयमव्रतमनुष्ठानरहितं न हिनोति न पणयति । रयिः फलभूतं धनमपि न स्पृशदनुष्ठानरहितं पुरुषं न प्राप्नोति । ता एता नवसंख्याका अस्यां संहितायाम समाम्नाता ऋचः ।

पुनरप्यसमाम्नाताः सूत्रगते षष्ठाध्याये पठिता द्विपदा ऋचो दर्शयति— एष ब्रह्मेति तिस्रः, इति । "एष ब्रह्मा य ऋत्वियः" इत्येका । "विसृतयो यथा" इति द्वितीया । त्वामिच्छवसस्पत इति तृतीया ।

संहितायां समाम्नातान्यृगन्तराणि चत्वारि दर्शयति — आधूर्ष्वस्मा इत्येका सूददोहा यद्वावानेति धाय्या सूददोहाः, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ (८) ॥

---

आधूर्ष्वस्मै०—ऋ० सं० म० ७ सू० ३४ ऋ० ४ । यद्वावान०—ऋ० सं० म० १० सू० ७४ ऋ० ६ । १ क. ॰मेक । २ ग. ॰पत्न्रैः । यं॰ ।

२७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५पञ्चमारण्यके-

“आधूर्ष्व” इति द्विपदा, तां पठित्वा सूददोहसं पठेत्। ततः “यद्द्यावान पुरुतमम्” इत्येतां चतुष्पदामृचं धाय्यासञ्ज्ञितां पठित्वा पुनरपि सूददोहसं पठेत्॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( ८ ) ॥

अथ तृतीयः खण्डः। ( नवमः )

पूर्वोक्तपुच्छभागशंसनादूर्ध्वं शंसनीयं शस्त्रभागं दर्शयति— गायत्री तृचाशीतिः, इति। तिसृणामृचां समूहस्तृचस्तादृशानां तृचानामशीतिस्तृचाशीतिः। चत्वारिंशदधिकशतद्वयसंख्याका ऋच इत्यर्थः। सेयमशीतिर्गायत्रीछन्दस्का पठनीया।

प्रतिज्ञाताः सर्वा ऋचो दर्शयति— महाँ इन्द्रो य ओजसेति तिस्र उत्तमा उद्धरति पुरोळाशं नो अन्धस इति तिस्र इन्द्र इत्सोमपा एक इत्येतत्प्रभृतीनां तिस्र उत्तमा उद्धरति तासां स्वादवः सोमा आयाहीत्येतामुद्धृत्य न ह्यन्यं बळाकरमित्येतां प्रत्यवदधाति जज्ञानो नु शतक्रतुरित्येका पुरुहूतं पुरुष्टुतमिति शेष उद्धेदमभि श्रुता मघमित्युत्तमामुद्धरति प्रकृतान्यूजीषिण आ घा ये अग्निमिन्धत आ तू न इन्द्र क्षुमन्तमिति सूक्ते सूददोहाः, इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( ९ ) ॥

---

महाँ इन्द्रो०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६ ऋ० १। पुरोळाशं नो अन्धस०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७८ ऋ० १। इन्द्र इत्सोमंपाः०—ऋ० सं० म० ८ सू० २ ऋ० ४। स्वादवः सोमाः०—ऋ० सं० म० ८ सू० २ ऋ० २८। न ह्यन्यं बळाकरम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ८० ऋ० १। जज्ञानो नु शतक्रतुः०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७७ ऋ० १। पुरुहूतं पुरुष्टुतम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ९२ ऋ० २। उद्धेदमभि श्रुता मवम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ९३ ऋ० १। प्रकृतान्यूजीषिणः०—ऋ० सं० म० ८ सू० ३२ ऋ० १। आ घा ये अग्निम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ४९ ऋ० १। आ तू न इन्द्र क्षुमन्तम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ८१ ऋ० १ ] ।

अध्या०२ख०४(१०)] ऐतरेयारण्यकम्। २७३

“महाँ इन्द्रः” इत्येतत्सूक्तमष्टाचत्वारिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेतं तस्मिन्सूक्ते “शतमहम्” [ऋ० सं० म० ८ सू० ६ ऋ० ४६] इत्यादिकाः सूक्तावसानभागस्थास्तिस्र ऋच उद्धृत्य “सोमपेयाय वक्षतः” [ऋ० सं० म० ८ सू० ६ ऋ० ४९] इत्यन्तमेव पञ्चचत्वारिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेतं पठेत् । तत ऊर्ध्वम् “पुरोळाशं नो अन्धसः” इत्यादिकास्तिस्र ऋचः पठेत् । “ इदं वसो सुतमन्धः ” [ ऋ० सं म० ८ सू० २ ऋ० १ ] इत्यस्मिन्द्विचत्वारिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेते सूक्ते प्रथमतः पठितास्तिस्र ऋचः परित्यज्य “इन्द्र इत्सोमपाः ” इत्यादिकं पठेत् । तत्रापि “ इत्था धीवन्तम् ” [ ऋ० सं म० ८ सू० २ ऋ० ४० ] इत्यादिका अवसानभागस्थास्तिस्र ऋच उद्धृत्य “ ये अस्मिन्काममाश्रियन् ” [ ऋ० सं० म० ८ सू० २ ऋ० ३९ ] इत्यन्तमेव षट्त्रिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेतं पठेत् । तस्यापि मध्ये “ स्वाद्वः सोमाः ” इत्येतामृचमुद्धृत्य तस्याः स्थाने “ न ह्यन्यम् ” इत्येतामृचं प्रत्यवदध्यात् । तया प्रत्यवहितया सहितं षट्त्रिंशदृक्समूहं पठित्वा तदूर्ध्वं “ जज्ञानो नु ” इत्येकामृचं पठेत् । “ पान्तमा वः ” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ९२ ऋ० १ ] इत्यस्मिन्सूक्ते त्रयस्त्रिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेते प्रथमामृचं परित्यज्य “ पुरुहूतम् ” इत्यारम्य द्वात्रिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेतः सूक्तशेषः पठनीयः । “ उद्घेदभि ” इत्यस्मिन्सूक्ते चतुस्त्रिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेते “ इन्द्र इषे ” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ९३ ऋ० ३४] इत्यादिकामुत्तमामृचमुद्धृत्यावशिष्टं त्रयस्त्रिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेतं सूक्तं पठेत् । “ प्रकृतानि ” इत्यादिकं त्रिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेतं सूक्तं पठेत् ।

“ आ घा ये अग्निम् ” इति सूक्तं द्विचत्वारिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेतं पठेत् । “ आ तू न इन्द्र ” इत्यादिकं नवभिर्ऋग्भिरुपेतमेकं सूक्तं तत उपरितनम् । “ आ प्रद्रव ” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ८२ ऋ० १ ] इत्यादिकं नवर्चं सूक्तं ते द्वे अपि सूक्ते पठेत् । ततः सूददोहाः पठनीया । एवं सति सूददोहसः प्राचीनाश्चत्वारिंशदधिकशतद्वयसंख्याका ऋचः, ततस्तृचाशीतिः संपद्यते ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( ९ )

---

अथ चतुर्थः खण्डः । ( दशमः )

गायत्र्यास्तृचाशीतेरूर्ध्वं शंसनीयं भागं दर्शयति—

बार्हती तृचाशीतिः, इति ।

---

* अत्रैकवचनान्तः पाठः साधुः, विंशत्याद्याः सदैकत्व इत्यनुशासनात् । एवमग्रेऽपि तत्र तत्र बोध्यम् ।

३५

२७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५पञ्चमारण्यके-

बृहतीच्छन्दोयुक्ता काचित्तृचाशीतिः पठनीया । तत्रत्या ऋचो विविच्य दर्शयति—

मा चिदन्यद्विशंसतेत्येकया न त्रिंशत्पिबा सुतस्य रसिन इति विंशतेः सप्तमीं चाष्टमीं चोद्धरति यदिन्द्र प्रागपागुदगिति चतुर्दश वयं घ त्वा सुता- वन्त इति पञ्चदश मो षु त्वा वाघतश्चनेत्येतस्य द्विपदां चोद्धरति राथंतरं च प्रगाथमथ हास्य नकिः सुदासो रथमित्येतं प्रगाथमुद्धृत्य त्वामिदा ह्यो नर इत्येतं प्रगाथं प्रत्यवदधात्यभि प्र वः सुराधसमिति षड्वालखिल्यानां सूक्तानि यः सत्राहा विचर्षणिरिति शेषोऽयं ते अस्तु हर्यत इति सूक्ते उभयं शृणवच्च न इति सप्तमीं चाष्टमीं चोद्धरति तरोभिर्वो विदद्वसुमित्युत्तमामुद्धरति यो राजा चर्षणीनामित्येकादश तं वो दस्म- मृतीषहमा नो विश्वा सुहव्यो या इन्द्र भुज आभर इति नव सूददोहाः, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( १० )

---

मा चिदन्यत्०—ऋ० सं० म० ८ सू० १ ऋ० १ । पिबा सुतस्य०—ऋ० सं० म० ८ सू० ३ ऋ० १ । यदिन्द्र प्रागपागुदक्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ४ ऋ० १ । वयं घ त्वा सुतावन्तः०—ऋ० सं० म० ८ सू० ३३ ऋ० १ । मो षु त्वा वाघतश्चन०—ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० १ । नकिः सुदासो०—ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० १० । त्वामिदा ह्यो नरः०—ऋ० सं० म० ८ सू० ९९ ऋ० १ । यः सत्राहा विचर्षणिः०—ऋ० सं० म० ६ सू० ४६ ऋ० ३ । अयं ते अस्तु हर्यतः०—ऋ० सं० म० ३ सू० ४४ ऋ० १ । उभयं शृणवच्च नः०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६१ ऋ० १ । तरोभिर्वो विदद्वसुम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६६ ऋ० १ । यो राजा चर्षणीनाम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७० ऋ० १ । तं वो दस्ममृतीषहम्०—ऋ० सं० म० ८ सू ८८ ऋ० १ । आ नो विश्वा सुहव्यः०—ऋ० सं० म० ८ सू० ९० ऋ० १ । या इन्द्र भुज आभर०—ऋ० सं० म० ८ सू० ९७ ऋ० १ ।

अध्या० २ ख० ४ (१०) ऐतरेयारण्यकम् । २७५

“मा चिदन्यत्” इत्यादिकं चतुस्त्रिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेतं सूक्तं तस्य सूक्तस्यावसानभागस्थाः “स्तुहि स्तुहि” [ऋ० सं० म० ८ सू० १ ऋ० ३०] इत्यादिकाः पञ्च परित्यज्य “स्तोमासो अवृत्सत” [ऋ० सं० म० ८ सू० १ ऋ० २९] इत्यन्तमेवैकोनत्रिंशद्भिर्ऋग्भिरुपेतं पठेत् । “पिबा सुतस्य” इत्येतस्मिंश्चतुर्विंशद्भि(तिभि)र्ऋग्भिरुपेते सूक्ते विंशतिसंख्याया ऊर्ध्वम् “यं मे दुः” [ऋ० सं० म० ८ सू० ३ ऋ० २१] इत्याद्याश्चतस्र ऋचः परित्यजेत् । अवशिष्टायां विंशतावपि “अभि त्वा पूर्वपीतये” [ऋ० सं० म० ८ सू० ३ ऋ० ७] इत्येतां सप्तमीम् । “अस्येन्द्रो वावृधे” [ऋ० सं० म० ८ सू० ३ ऋ० ८] इत्येतामष्टमीं च परित्यज्यावशिष्टाभिरष्टादशभिर्ऋग्भिरुपेतं सूक्तं पठेत् । “यदिन्द्र प्रागपागुदक्” इत्यादिकमेकविंशतिभिर्ऋग्भिरुपेतं सूक्तम् । तत्रान्तिमाः “प्र पूषणम्” [ऋ० सं० म० ८ सू० ४ ऋ० १९] इत्यादिकाः सप्त परित्यज्य “वहन्तु सवने दुप” [ऋ० सं० म० ८ सू० ४ ऋ० १४] इत्यन्तमेव चतुर्दशभिर्ऋग्भिरुपेतं पठेत् । “वयं घ त्वा” इति सूक्तमेकोनविंशतिभिर्ऋग्भिः समेतं [तस्मिन्सूक्ते] “न हि षस्तव” [ऋ० सं० म० ८ सू० ३३ ऋ० १] इत्यादिकाश्चतस्रः परित्यज्य “मदाय धुक्ष सोमपाः” [ऋ० सं० म० ८ सू० ३३ ऋ० १९] इत्यन्तमेव पञ्चदशभिर्ऋग्भिरुपेतं पठेत् । “मो षु त्वा” इत्यादिकं सप्तविंशतिभिर्ऋग्भिरुपेतं तस्मिन्सूक्ते “रायस्कामः” [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० ३] इत्येतां द्विपदामृचमुद्धरेत् । तथा रथंतरसामसंबन्धिप्रगाथम् “अभि त्वा शूर” [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० ऋ० २२] इत्यादिकमृगद्वयमुद्धरेत् । ततोऽवशिष्टं चतुर्विंशतिभिर्ऋग्भिरुपेतं तत्सूक्तं पठेत् । तत्रापि “नकिः सुदासः” इत्येतं प्रगाथमुद्धृत्य तस्य स्थाने “त्वामिदा ह्यो नरः” इत्येतं प्रगाथं प्रक्षिप्य पठेत् । “अभि प्र वः” [ऋ० सं० म० ८ वाल० सू० १] इत्यादिकानि वालखिल्यानां संहितायामाम्नातानि षट्पञ्चाशद्भिर्ऋग्भिरुपेतनि षट्सूक्तानि पठेत् । “त्वामिद्धि हवामहे” इत्यादिकं चतुर्दशभिर्ऋग्भिरुपेतं सूक्तं तस्मिन्नादित आरभ्य द्वे ऋचौ परित्यज्य “यः सत्राहा” इत्यादिकं द्वादशभिर्ऋग्भिरुपेतं सूक्तशेषं पठेत् । “अयं ते अस्तु” इति पञ्चर्चमेकं सूक्तम् । “आ मन्द्रैः” [ऋ० सं० म० ३ सू० ४९ ऋ० १] इति पञ्चर्चं द्वितीयं सूक्तं ते उभे सूक्ते पठेत् । “उभयं शृणवच्च नः” इत्यादिकमष्टादशर्चं सूक्तं तस्य मध्ये “त्वं होहि” [ऋ० सं० म० ८ सू० ६१ ऋ० ७] इत्यादिकां सप्तमीम् । “त्वं पुरू सहस्राणि” [ऋ० सं० म० ८ सू० ६१ ऋ० ८] इत्यादिकामष्टमीं चोद्धृत्यावशिष्टं षोडशर्चं सूक्तं पठेत् । “तरोभिर्वः” इत्यादिकं पञ्चदशर्चं सूक्तं तस्मिन्नुत्तमाम् “सोम इन्द्रः”

२७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५पञ्चमारण्यके-

ऋ० १९] इत्यादिकामुद्धृत्यावशिष्टं चतुर्दशर्चं पठेत् । "यो राजा चर्षणी- नाम्" इत्येतत्पञ्चदशर्चं सूक्तं [ तस्मिन्सूक्ते ] "त्वं न इन्द्राऽऽसाम्" [ ऋ० सं० म० ८ सू० ७० ऋ० १२] इत्यादिकाश्चतस्र ऋचः परित्यज्यावशिष्ट- मेकादशर्चं पठेत् । "तं वो दस्मम्" इत्यादिकं षडृचं सूक्तं पठेत् । "आ नो विश्वास्" इत्यादिकमपि षडृचं सूक्तं पठेत् । "या इन्द्र" इत्यादिकं पञ्चदशर्चं सूक्तं तस्यावसानभागस्थाः "विश्वाः पृतनाः" [ ऋ० सं० म० ८ सू० ९७ ऋ० १०] इत्यादिकाः षडृचः परित्यज्य "न त्वा देवास आसत" [ ऋ० सं० म० ८ सू० ९७ ऋ० ९] इत्यन्तं नवर्चं पठेत् । ततः सूददोहसं पठेत् । एवं सति सूददोहसः प्राचीना बार्हती तृचाशीतिः संपद्यते ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये पञ्चमारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ (१०)

---

अथ पञ्चमः खण्डः । ( एकादशः )

बार्हत्यास्तृचाशीतेरूर्ध्वं शंसनीयभागं दर्शयति— औष्णिही तृचाशीतिः , इति । उष्णिक्छन्दोयुक्ता काऽपि तृचाशीतिः पठनीया । तत्रत्या ऋचो विविच्य दर्शयति— य इन्द्र सोमपातम इति सूक्ते तम्वभि प्रगायतेत्युत्तमामु- द्धरतीन्द्राय साम गायत सखाय आशिषामहीति तिस्र उत्तमा उद्धरति य एक इद्विदयत आयाह्यद्रिभिः सुतं यस्य त्यच्छम्बरं मद इति त्रयस्तृचा गायत्र्यः संपदोषिण्हः सप्त सप्त गायत्र्यः षट्पळुष्णिहो भवन्ति यदिन्द्रा॒हं यथा त्वं प्र संम्राजं चर्षणीनामिति सूक्ते

---

य इन्द्र सोमपातमः०—ऋ० सं० म० ८ सू० १२ ऋ० १ । तम्वभि प्रगा- यत०—ऋ० सं० म० ८ सू० १९ ऋ० १ । इन्द्राय साम गायत०—ऋ० सं० म० ८ सू० ९८ ऋ० १ । सखाय आशिषामहे०—ऋ० सं० म० ८ सू० २४ ऋ० १ । य एक इद्विदयते०—ऋ० सं० म० १ सू० ८४ ऋ० ७ । आयाह्य- द्रिभिः०—ऋ० सं० म० ५ सू० ४० ऋ० १ । यस्य त्यच्छम्बरं०—ऋ० सं० म० ६ सू० ४४ ऋ० १ । यदिन्द्रा॒हं०—ऋ० सं० म० ८ सू० १४ ऋ० १ । प्र संम्राजं०—ऋ० सं० म० ८ सू० १६ ऋ० १ ।