ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ३ ख० २ (१३)] ऐतरेयारण्यकम् । २८७

अथ तृतीयसवने विशेषं विधत्ते—

उत्तमादाभिप्लविकात्तृतीयसवनमन्यद्वैश्वदेवाग्निवि- द्धानादस्य वामस्य पलितस्य होतुरिति सलिल- स्य दैर्घतमस एकचत्वारिंशत्तानोभद्रीयं च तस्य स्थान ऐकाहिकौ वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौ, इति।

अभिप्लवनामके षळ(ड)हे यदुत्तमं षष्ठमहस्तस्मादह्रोऽस्मिन्महाव्रतनामकेऽह्नि तृतीयसवनमतिदेष्टव्यम् । विश्वेषां देवानां स्तुतिवाचकानि निवित्पदानि यस्मिन्नानो-भद्रीयसूक्ते पठिष्यन्ते तस्मात्सूक्तं वैश्वदेवं निविद्धानं तस्मादन्यत्पूर्वभावि सर्वमाभिप्ल-विकवद्युज्य(वत्प्रयुज्य) तस्य निविद्धानसूक्तस्य स्थाने "अस्य वामस्य" इत्येतदानो-भद्रीयं चेत्येतदुभयं पठनीयम् । " अस्य वामस्य " इति सूक्तं द्विपञ्चाशदृचं तस्मिन्न-न्तिमा एकादश परित्यज्यावशिष्टमेकचत्वारिंशत्संख्याकमृक्समूहं पठेत् । स च समूहः सलिलस्य संबन्धी " गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षती " [ऋ० सं० म० १ सू० १६४ ऋ० १] इति तत्रत्यायामृच्यभिधानात् । दीर्घतमा नाम कश्चिदृषिस्तेन दृष्टः " वेदिषदे प्रियधामाय " [ ऋ० सं० म० १ सू० ४० ऋ० १ ] इत्या-दिको बहूनां सूक्तानां संघो दी(दै)र्घतमसः । तस्मिन्संधे " अस्य वामस्य " इत्येत-दपि सूक्तमवस्थितम् । तस्य सूक्तस्यात्र सलिलसंबन्धो दीर्घतमःसंबन्धानुस्मरणार्थम-भिहितः । चोदकप्राप्तस्य वैश्वदेवनिविद्धानस्य स्थाने " अस्य वामस्य " " आ नो भद्राः " इति द्वयं पठेत् । इत्येतावानत्र विशेषः । एकाह्ने विश्वजिन्नामके भवावैका-हिकौ यौ प्रतिपदनुचरौ वैश्वदेवस्य विहितौ तावेवात्र महाव्रतेऽपि वैश्वदेवशस्त्रस्य प्रतिपदनुचरौ कर्तव्यौ । प्रारम्भे पठनीयस्तृचः प्रतिपत् । तदनन्तरभावी तृचोऽनु-चरः । " तत्सवितुर्वृणीमहे " [ ऋ० सं० म० ५ सू० ८२ ऋ० १ ] इत्येष तृचः प्रतिपत् । " अद्या नो देव सवितः " [ ऋ० सं० म० ५ सू० ८२ ऋ० ४ ] इत्ययं तृचोऽनुचर इत्यर्थः ।

अथाऽऽग्निमारुतशस्त्रे विशेषं विधत्ते—

च्यवेत चेद्यज्ञायज्ञीयमग्ने तव श्रवो वय इति षट्स्तोत्रियानुरूपौ यदीलान्दं भूयसीषु चेत्स्तुवी-

---

अस्य वामस्य पलितस्य होतुः०—ऋ० सं० न० १ सू० १६४ ऋ० १ । आ नो भद्राः०—ऋ० सं० म० १ सू० ८९ ऋ० १ । अग्ने तव श्रवो वयः०— ऋ० सं० म० १० सू० १४० ऋ० १ ।

---

१ ख. ग. प्र. ड. ॰तः । नोइ' ।