ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

पूर्वत्रान्वयः । एष ईदृशो बृहतीसंघ आत्मा पक्ष्याकारस्य शस्त्रस्य मध्यदेहः । पक्षपुच्छादिभागाश्चोपरिष्टादभिधास्यन्ते । एवमु हैवानेनैव प्रकारेण पक्ष्याकारस्य मध्यदेहः १ संपादित इति शेषः । यः पुमानेवं वेत्ति ध्यायति स पुमानेतयैव संपदा पक्षिदेहमध्यसंपादनेनामृतमेवाऽऽत्मानं विनाशरहितं स्वरूपमभिसंभवति, तद्ध्यानसहिते महाव्रते कर्मणा मनुष्यवच्छीघ्रं विनाशरहितं देवजन्म प्राप्नोतीत्यर्थः । अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयाध्यायेऽष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ ( १६ )

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

---

अथ प्रथमारण्यके चतुर्थोऽध्यायः । तत्र प्रथमः खण्डः । ( सप्तदशः )

---

तृतीयेऽध्याये निष्केवल्यशस्त्रस्य पक्ष्याकारस्य मध्यदेशभागस्तृचोत्तरसूक्तावयवनिष्पाद्योऽभिहितः । अथ चतुर्थे ग्रीवादिभागान्विधत्ते । तत्राऽऽदावात्मभागस्यावसाने पठनीयामृचं विधत्ते—

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, [इति।]

अथ शस्त्रस्य मध्यभागकथनानन्तरं सूददोहाः पठनीया । सूदं स्वादुं सरसं दोग्धीति सूददोहाः कामधेनुरित्यर्थः । तद्वाचकोऽयं शब्दो यस्यामृचि “ ता अस्य सूददोहसः ” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० ३ ] इत्येवंरूपा या वर्तते साऽप्यृक्सूददोहास्तां सूददोहमृचं पठेत् । सेयमृक्सूददोहःशब्देनाभिधीयते । सेयं प्राणस्वरूपेणै(विण्ये)त्र । यथा प्राणवायुः सूत्रात्मा सन्सर्वेषां शरीरावयवानां संधाता भवति, एवमियमृक्सर्वेषां शस्त्रभागानां( णां ) मध्ये देहग्रीवादीनां संयन्त्री( धात्री ) तस्मात्प्रत्यवयवं पठनीया स्यात् । अस्य मध्यभागस्यान्ते तत्पाठोऽभिहितः ।

मध्यदेहभागं समाप्य ग्रीवाभागं विधत्ते—

अथातो ग्रीवास्ता आचक्षते यथा छन्दसमुष्णिह इति, इति ।

अथ मध्यदेहकथनानन्तरं यस्मात्षड्वीराश्यभागः(?) पक्ष्याकारस्यापेक्षितोऽतः कारणाद्ग्रीवारूपा ऋचः शंसेत् । ता ऋचः शाखान्तराभिज्ञा आचक्षते । अत एव

---

१ क. ख. घ. ˚देशः सं˚ । २ क. ख. घ. ˚वः । पुमानेवं यः ।