ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ४ ख ० १ (१७)] ऐतरेयारण्यकम् । ५९

पंचमे शौनकेनोदाहताः—“ग्रीवा यस्येद्मारजः” [ऐ० आ० १ अ० २ ख० १] इत्यादिना । ताश्च तिस्र ऋचो यथाच्छन्दसमध्यापकप्रसिद्धवेदपाठमनतिक्रम्यर्गक्षरग- णनया तिस्र उष्णहः संपद्यन्ते । तत्र च्छन्दःपूरणायाक्षरान्तरप्रक्षेपं पुरुष इत्या- दिवदपेक्षन्ते ।

ग्रीवाभागानन्तरमपि पूर्ववत्सूददोहसं विधत्ते—

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः प्राणेन पर्वाणि संदधाति, इति ।

ग्रीवाभागं समाप्य शिरोभागं विधत्ते—

अथातः शिरस्तद्गायत्रीषु भवत्यग्रं वै छन्दसां गायत्र्यग्रमङ्गानां शिरस्तदर्कवतीषु भवत्यग्निर्वै अर्कस्ता नव भवन्ति नवकपालं वै शिरो दशमीं शंसति त्वक्केशा इत्येव सा भवत्यथो स्तोमातिशं- सनाया एव तौ त्रिवृच्च स्तोमौ भवतो गायत्रं च च्छन्द एतयोर्वै स्तोमच्छन्दसोः प्रजातिमनु सर्वमिदं प्रजायते यदिदं किंच प्रजायतै, इति ।

ग्रीवानन्तरं शिरसोऽपेक्ष(क्ष्य)त्वाच्छिरोभागं शंसेत् । स च शिरोभागो गायत्री- छन्दस्कास्वृक्षु द्रष्टव्यः, शिरोगायत्र्योरग्रत्वसाम्यात् । सिसृक्षोः प्रजापतेः प्रथमं मुखतो गायत्री समुत्पन्ना । [एतच्च] यजुर्ब्राह्मणे द्रष्टव्यम् । उत्पद्यमानस्य देहस्य शिरः प्रथमं योनेर्निर्गच्छतीति शिरसोऽप्यग्रत्वम् । गायत्रीणां बहूनां विद्यमानत्वादर्कवतीष्विति विशेष्यते । “इन्द्रमिद्गाथिनः” [ऋ० सं० म० १ सू० ७ ऋ० १] इत्यादिकं सूक्तं दशर्चं तत्रत्या ऋचोऽर्कवत्यः । “इन्द्रमर्केभिरर्किणः” [ऋ० सं० म० १ सू० ७ ऋ० १] इत्येवमर्कशब्दयुक्तत्वादर्कवत्य इत्युच्यन्ते । अतोऽग्नियुक्ते(क्तत्वे)न प्रशस्तत्वादर्कवतीः शंसेत् । तास्विन्द्रमिद्गाथिन इत्यादिकानां य एकश्रुषणीनामित्यन्तानां संख्या प्रथता नवेति वाक्येन प्रशस्यते । नवसंख्याकानि कपालान्येकधा संयोज्य प्रजापतिना मनुष्य- शिरो निर्मितम् । एतच्च (अयं च(?)) मृतपुरुषस्य शिरसि^३ शोषेणे(पेण) त्वगादावपगते सत्यस्थिगतो विभागो बुद्धिमद्भिरुद्धेतुं शक्यते । एतदेवाभिप्रेत्य तैत्तिरीयकाश्चाऽऽम- नन्ति—“तस्मान्नवधा शिरो विष्यूतम्” [तै० सं० अ० ६ प्र० २ अ० १] इति । या तु “इन्द्रं वो विश्वतस्परि” [ऋ० सं० म० १ सू० ७ ऋ० १०] इति दशमी तच्छंसने शिरःकपालानामुपरि त्वक्संपादित भवति । तस्यां त्वच्यपि केशाः संपादिता भवन्ति । अपि चेयं दशमी सा सामगांनां संबन्धिनास्त्रिवृ-

---

१ क. ‘ध्यायकं’। २ ख. ग. घ. ‘हस्य वि’ । ३ क. ‘सि रोमशौ’ । ४ क. ‘षणग तत्वं’ ।
ख. घ. ‘वृणत्व’ । ५ क. ख. ‘गांनी सं’ ।