ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

ख० १] इत्यादिकाः । तत्र स्तोत्रिये तृचे तदनुरूपे च तृचान्तरेण षट्संख्याका ऋचः । “इन्द्रस्य नु वीर्याणि” [ऋ० सं० म० १ सू० ३२ ऋ० १ ] इति सूक्तं पञ्चद- शर्चम् । “त्वे ह यत्पितरः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० १८ ऋ० १ ] इत्येतस्मि- न्पञ्चविंशत्यूचे दशर्चोऽपठनीयाः । “यस्तिग्मशृङ्गः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० १९ ऋ० १ ] इति सूक्तमेकादशर्चम् । “उग्रो जज्ञे” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २० ऋ० १ ] इति सूक्तं दशर्चम् । “उदु ब्रह्माण्य्” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २४ ऋ० १ ] इति सूक्तं षडृचम् । आ ते मह इत्यादीनि पञ्च सूक्तानि । तेषु प्रथ- मम् “आ ते महः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २५ ऋ० १ ] इति सूक्तं षड्- ऋचम् । “न सोमः” ऋ० सं० म० ७ सू० २६ ऋ० १ ] इति द्वितीयं पञ्चर्चम् । “इन्द्रं नरः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २७ ऋ० १ ] इति तृतीयमपि पञ्चर्चम् । “ब्रह्माणः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २८ ऋ० १ ] इत्येतच्चतुर्थमपि पञ्चर्चम् । “अयं सोमः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २९ ऋ० १ ] इत्येतत्पञ्चम- मपि पञ्चर्चम् । “आ न इन्द्रो दूरात्” [ ऋ० सं० म० ४ सू० २० ऋ० १ ] इति सूक्तमेकादशर्चम् । तदेतत्संपातसूक्तमिति नाम्ना व्यवह्रियते । “इत्था हि सोमः” [ ऋ० सं० म० १ सू० ८० ऋ० १ ] इत्येषा पङ्क्तिच्छन्दस्कैका, तस्याः पङ्क्तेः प्राचीनं सर्वमृचां शतं संपद्यते । एतस्मिन्दक्षिणे पक्षे पूर्वोक्तभूलोकाग्निवाग्रथंतरवसिष्ठ- शतसंख्यारूपाणि यानि तानि षट्संख्याकानि वीर्याणि भवन्ति । “आ नः” इत्यादिसूक्तगतक्संपात एव सम्यक्प्राप्तिहेतुरेव । अतोऽयं कामानामितः प्राप्त्यर्थं भूलोके प्रतिष्ठितार्थमन्नाद्यप्राप्त्यर्थं च । तच्छतं संपद्यते तस्माच्छतस्योपरि “इत्था हि सोमः” इत्यादिका पङ्क्तिः पठनीया ।

तत ऊर्ध्वं “ता अस्य” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६३ ऋ० ३ ] इत्येता- मृचं विधत्ते—

अथात उत्तरः पक्षः सोऽसौ लोकः सोऽसावादित्यस्तन्मन- स्तद्बृहतस भरद्वाजस्तच्छतं तानि षड्वीर्याणि भवन्ति संपात एव कामानाभ्याप्त्यै प्रतिष्ठित्या अन्नाद्याय पङ्क्तिः, इति ।

य उत्तरः सोऽसौ द्युलोकस्वरूपः । भूलोकरूपा(प)दक्षिणपक्षौन्तर्भा(र्भा)- वित्वात् । [तथा स] आदित्यस्य द्युलोकवादि(सि)त्वात्तद्रूप[:।] स्य(स) च [मनोरूपः।] यद(द्य)पि मनसश्चन्द्रमा देवता तथाऽपि चन्द्रादित्ययोरभेद[स्य] *विवक्षितत्वादित्य-

---

* एतदादिमनोरूपत्वमित्यन्तग्रन्थस्थाने “विवक्षितत्वान्मनोरूपत्वम्” इति ग्रन्थोऽपेक्षितः ।

---

१ क. ग. घ. ॰शर्चः प॰ । २ क. ख. ग. पङ्क्त॰ । ३ क. ख. ग. पङ्क्त॰ । ४ क. ग. घ. ॰क्षावन्त॰ ।