ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ४ ख० २ (१८)] ऐतरेयारण्यकम् । ६३

१डादिमनोरूपारूपत्तमनोरूपत्वम् । [ तच्च बृहत् । ] “मनो वै बृहत्” इति श्रुतेः । [ तस्य च ] बृहत्सामानन्तरं “भरद्वाजो बृहत्यः(त्)” इति श्रुतेर्भरद्वाजरूपत्वम् । तदुत्तरपक्षस्वरूपमृचां शतं संपद्यते । तच्च शतं पञ्चमे “त्वामिद्धि ” [ ऐ० आ० ५ अ० २ ख० १ ] इत्यादिना शौनक उदाजहार । “त्वामिद्धि हवामहे” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ४६ ऋ० १ ] “त्वं ह्येहि चेरवे” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६१ ऋ० ७ ] इत्यनयोस्तृचयोः षैड्ऋचः । “तमु ष्टुहि” इत्येतत्पञ्चदशर्चं सूक्तम् । *तच्चत्वमित्यादिसूक्तानि । “सुते” [ ऋ० सं० म० ६ सू० २३ ऋ० १ ] इत्येतत्प्रथमं दशर्चम् । “वृषा मदः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० २४ ऋ० १ ] इत्येतद्द्वितीयमपि सूक्तं [दशर्चम् । “या त ऊतिरवमा”] [ ऋ० सं० म० ६ सू० २५ ऋ० १ इति ] नवर्चम् । “अभूरेकः” इत्यादीन्यष्टौ सूक्तानि । तेषु “अभूरेकः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३१ ऋ० १ ] इति प्रथमं सूक्तम् । “अपूर्व्या पुरुतमानि” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३२ ऋ० १ ] इति द्वितीयम् । “य ओजिष्ठः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३३ ऋ० १ ] इति तृतीयम् । “सं च त्वा” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३४ ऋ० १ ] इति चतुर्थम् । “कदा भुवन्” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३५ ऋ० १ ] इति पञ्चमम् । “सत्रा मदासः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३६ ऋ० १ ] इति षष्ठम् । “अर्वाग्रथः” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३७ ऋ० १ ] इति सप्तमम् । “अपात्” [ऋ० सं० म० ६ सू० ३७ऋ० १ ] इत्यष्टमम् । तान्येतान्यष्टौ सूक्तानि । तान्येतान्यपि प्रत्येकं पञ्चर्चामि । “कथा महाम्” [ऋ० सं० म० ४ सू० २३ ऋ० १ ] इत्येतत्सूक्तमेकादशर्चं तच्च संपातशब्देन व्यवह्रियते । “इन्द्रो मदाय” [ ऋ० सं० म० १ सू० ८१ ऋ० १ ] इत्येका पङ्क्तिच्छन्दस्का । तस्याः पङ्क्तेः प्राचीना ऋचो यद्यप्येकाधिकशतसंख्याकास्तथाऽपि तत्र न(श)तस्य विद्यमानत्वात्तच्छतमित्युच्यते । तानि षड्वीर्याणीत्यादिकं पूर्ववत् ।

दक्षिणोत्तरपक्षयोर्न्यूनातिरिक्तभावं प्रशंसति—

ता ऊनातिरिक्तौ भवतो वृषा वै बृहद्योषा रथंतर-
मतिरिक्तं वै पुंसो न्यूनं स्त्रियै तस्मात् , इति ।

एकयर्चा न्यूनो दक्षिणः पक्षः । उत्तरस्त्वेकयर्चाऽतिरिक्तः । तस्योत्तरस्य बृहद्रूपता बृहतश्चै पुंरूपत्वेनाङ्गाधिक्यं युक्तम् । दक्षिणस्याऽऽर्धत्वाद्रथंतरत्वं तस्य स्त्रीरूपत्वान्न्यूनारङ्गत्त्वं युक्तम् । तस्मादुभौ पक्षौ न्यूनातिरिक्तौ कर्तव्यौ ।

---

* “ सुत इत्यादीनि त्रीणि सूक्तानि ” इत्यपेक्षितो ग्रन्थः ।

---

१ ख. ग. 'डारादि' । २ ख. ग. 'रूप' । ३ क. 'नयोः ष' । ४ क. ख. ग. षळृचं । ५ क. °श्च पुरुषाधिक्यत्वे' । ग. °श्च पुरुधिक्यत्वे' । ६ क. ग. 'धन्तत्वा' ।