ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ४ ख० २(१८)] ऐतरेयारण्यकम्। ६५

त्सर्वाणि वयांसि पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति पुच्छेनैव
मतिष्ठायोत्पतन्ति प्रतिष्ठा हि पुच्छम् , इति ।

अत्र द्वाविंशत्याः शंसनेन विंशतेरुपरि ये द्वे ऋचौ तदेतत्प्रतिष्ठयोः पादयोरेव रूपं क्रियते द्वित्वसंख्यायाः समानत्वात्। तस्मादेव पुच्छस्य प्रतिष्ठाहेतुत्वम् । तस्मात्सर्वेऽपि पक्षिणः पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति भूमौ वृक्षादौ वा पुच्छं पृष्ठत आधारं कृत्वा स्थैर्येणावतिष्ठन्ते । तथा पुच्छेनैव भूमाववस्थितेन प्रतिष्ठाय सकृत्स्थैर्येण स्थित्वा पश्चात्प्रबलेनोत्साहेनोत्पतन्ति । यस्मात्पुच्छं प्रतिष्ठा तस्मादेतद्युक्तम् ।

पुनरपि द्वाविंशतिसंख्यां प्रकारान्तरेण प्रशंसति—

स एष द्वाभ्यां दशिनीभ्यां विराड्भ्यामनयोर्द्वाविंशयोर्द्विपदयोरयं पुरुषः प्रतिष्ठितस्तस्य यत्सुपर्णरूपं तदस्य कापानामभ्याप्त्या अथ यत्पुरुषरूपं तदस्य श्रियै यशसेऽन्नाद्यायापचित्यै, इति ।

द्वाविंशतिसंख्याकानामृचां मध्ये द्वे अवसानगते ऋचौ परिशेष्य ततः पूर्वभाविनी या ऋचां विंशतिस्तस्या द्वे दशिन्यौ दश संख्योपेतसमूहावत एव तयोर्विराट्त्वम् । द्वाभ्यां [दशिनीभ्यां] स एष शस्त्ररूपः सुपर्णः प्रतिष्ठित इत्यन्वयः । ये तूत्तरापूरिके द्वे ऋचौ द्विपदारूपे तयोर्ऋचोरयं पुरुषो द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठितः । तथा सति तस्य शस्त्रस्य दशकद्वयात्मकं यत्सुपर्णरूपं तदस्य यजमानस्य कापानामभितः प्राप्त्यै संपद्यते । अनन्तरमृग्द्वयात्मकं यत्पुरुषरूपमुक्तं तदस्य यजमानस्य श्रीयशोन्नाद्यपूजार्थं संपद्यते ।

यथोक्तद्वाविंशतेरूर्ध्वमुभयतः सूदोहसां चेष्टितं "यद्वावान पुरुतमम्" [ ऋ० सं० म० १० सू० ७४ ऋ० ६ ] इति धाय्यां [च?] विधत्ते—

अथ सूददोहा अथ धाय्याऽथ सूददोहा वृषा वै सूददोहा
योषा धाय्या तदुभयतः सूददोहसा धाय्यां परिशंसति
तस्माद्द्वयो रेतः सिक्तं सदेकतामेवाप्येति योषामेवाभ्यत
आजाना हि योषाऽतः प्रजाना तस्मादेनामत्र शंसति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये
द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १८ )

उभयतः पठितायाः सूददोहस आधिक्यात्पुरुषत्वम् । मध्ये पठिताया यद्वावानेति धाय्याया अल्पत्वेन स्त्रीरूपत्वम् । तस्मान्मिथुनसिद्धयर्थमुभयथा(तः) सूददो-

---

१ क. ˚यया सू ˚ ।
९