ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

६६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके—

हसा युक्तां धाय्यां परिशंसेत् । पुरुषपरिष्वक्तयोषित्प्रभूतसूददोहसा सह धाय्या संयोजिता, तस्मादेव लोकेऽपि द्वयोः स्त्रीपुरुषयोः संबन्धि रेतो गर्भाशये निषिक्तं सदैकत्वमेवाभिलक्ष्य तन्मिलितमेवावतिष्ठते न पुरुषशरीरः (?) । हि यस्मात्कारणादियं योषाऽऽजानाना(षाऽऽजाना), अस्मान्मिलिताद्रेतोद्वयात्साकल्येन शरीरो व्यवतिष्ठते यस्यां योषायों सेयमतः प्र(त आ)जाना । अथवा विवक्ष्यते—“तद्यथा(दा) स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति” [ऐ० आ० २ अ० १ ख० १] इति । अतः कारणादियं योषा प्रजानाना(प्रजाना) । प्रकृष्टो जातः(नः?) पुत्रपौत्रोत्पादनं यस्याः सा प्रजाना । यस्मादेवं धाय्या प्रशस्ता तस्मादेतां धाय्यामस्मिन्विजवभागे पठेत् । पक्षमूला ऋचो विजवा विवक्षिताः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १८ )

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( ऊनविंशः )

अथ तस्य पक्षिणोऽन्नरूपा अशीतयो वक्तव्यास्तत्रैकाऽशीतिः —

[*गायत्रीं तृचाशीतिं शंसत्ययं वै लोको गायत्री तृचाशीतिर्यदेवास्मिँल्लोके यशो यन्महो यन्मिथुनं यदन्नाद्यं याऽपचितिस्तदश्रवै तदामवानि तदवरुणधै तन्मेऽसदिति, इति । गायत्री तृचाशीतिरयमेव लोकोऽतो यदस्मिँल्लोके] यशः कीर्तिर्यच्च महः पूजा यच्च मिथुनं भार्यासंबन्धि यच्चान्नाद्यं भक्ष्यभोज्यादिकं याऽपचितिः पूजा । वेदशास्त्रप्रयुक्ता पूजा महःशब्देन पूर्वमुक्ता । तेजो वा तत्रोक्तमत्र तु धनधान्यादिसमृद्धिरूपा पूजोच्यते । तद्यशःप्रभृतिकमपचित्यन्तं सर्वमश्रवै प्राप्त(व्याप्र)वानि । पुत्रपौत्रादिषु तत्संपदधीनत्वं व्याप्तत्वम् । तत्सिद्धयर्थमादौ तद्यशःप्रभृतिकमामवानि संपादयामि । संपादितं तत्सर्वं +तदवरुणधै स्वाधीनं करवाणि । तच्च स्वाधीनं मे मदीयगृहेष्वसत्, अस्तु¹ । तदानीमित्यभिप्रेत्य गायत्रीं तृचाशीतिं पठेत् । “ ता अस्य ” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० ३ ] इत्येतामृचं विधत्ते—

अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः [*प्राणेनेमं लोकं संतनोति, इति ।

---

* एतच्चिह्नान्तर्गतं मूलं मूलपुस्तकेभ्य उद्धृत्य तदतिरिक्तं च प्रकल्प्यात्र निवेशितम् ।
+ तच्छब्दोऽयमधिकः । * एतच्चिह्नान्तर्गतं मूलं मूलपुस्तकेभ्य उद्धृतं तदतिरिक्तं कल्पितम् ।
१ ख. ग. घ. 'स्तु । दानित्वित्य' ।