ऐतरेय ब्राह्मण (ऋग्वेद - हिन्दी अनुवाद सहित)
Rigvediya Aitareya Brahmana with Hindi Translation
महिदास ऐतरेय / पं. गंगाप्रसाद उपाध्याय द्वारा
स्रोत: हिन्दी साहित्य सम्मेलन प्रयाग · हिन्दी साहित्य सम्मेलन प्रयाग · 1950 (उद्गम)
( ५०० ) वहतु—अतिथियों को भेंट में दी जाने वाली चीज़ें ( ४।७ ) । वह्नि—जो अगुआ हो । व्युत्पत्ति ( ६।१८ ) । बाण—इसके तीन भाग-अनीक, शल्य, और तेजन । वावाता—राजा की बीच की पत्नी ( पहली पत्नी महिषी, दूसरी वावाता, तीसरी परिवृक्ति ) । विहृत पाठ—जिसमें एक मंत्र के पद दूसरे मंत्र के पद से पाठ करते समय मिल जायें ( ४।२ ) । व्यूह—छन्दों के क्रमशः ( ४-४ अक्षर ) बढ़ने को व्यूह कहते हैं । क्रम यह है—गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुभ्, बृहती, पंक्ति, त्रिष्टुभ्, जगती ( २।१८ ) । व्यूहछंदस्—तितर बितर हो जाना । शक्वरी—१४-१४-१४-१४ के क्रम से ५६ अक्षरों वाला छन्द । व्युत्पत्ति ( ५।७ ) । शस्त्र—बारह—आज्य, प्रउग, मैत्रावरुण, ब्राह्मणाच्छंसि, अच्छा- वाक्, मरुत्वतीय, निष्केवल्य, मैत्रावरुण, वैश्वदेव, अग्निमारुत आदि ( ३।३६ ) । षडह—६ दिन का कृत्य ( ४।१५ ) । शुक्र = व्याहृति ( ५।३२ ) । संसवदोष—दो या अधिक पुरुषों के एक ही समय में निकट सोम- यज्ञ करने में जो गड़बड़ी होती है वह संसवदोष है । संगविनी—धूप से बचने के लिए जहाँ पशु दोपहर को बाँधे जाते हैं । सदस्—उत्तरवेदी के दक्षिणपूर्वी कोने में स्थान विशेष । संपात—व्युत्पत्ति ( ४।३० ) । समानोदर्क—समान वाक्य पर समात होने वाला सूक्त ( ५।१ ) । साम—न्यायवाला ( व्युत्पत्ति ३।२३ ) । इसके पाँच भाग आहव, प्रस्ताव, उद्गीथ, प्रतिहार, निधन ।
( ५०१ ) सामिधेनी—वे मंत्र जिनके द्वारा समिधा अग्नि में छोड़ी जाती हैं । ( अग्नि प्रज्वलित करते समय पढ़े जाने वाले मंत्र ) । सिमा—( सीमा से बाहर जो हुएं ) व्युत्पत्ति ( ५।७ ) । सिनीवाली—पूर्णिमा का दूसरा भाग ( उत्तरार्ध ) । स्वरसाम—व्युत्पत्ति ( ४।१६ ) । हविर्धान—गाड़ी जिस पर सोम या अन्य हवि उत्तर वेदी में लायी जाती है । हविषपंचक—यज्ञ में छोड़ी जाने वाली चीज़ें—धान, करंभ, परिवाप, पुरोडाश, पयस्या ( मट्ठा ) आदि । होता—जो देवताओं का आवाहन करे वह होता ( १।२ ) ।
ऐतिहासिक व्यक्ति अग्नि ४५४ उदमय ४८३, ४८४. अङ्ग ४८३ . उद्दालक आरुणि ४६५ अङ्गिरा २४६, २७६, ३१२, ३६६, उपाविः ७१ ४७४ उशीनर ४७६ अजीगर्त ४३२, ४३३, ४३६, ऋषभ ४३७ ४३७ एकादशाक्ष ३४६ अत्यराति ४८५, ४८६ ऐतरेय १६५, १६८, २१६, २३१ अत्रि ४८३, ४८४ ऐतश मुनि ४०१ अत्रेयि ४११ और्वाण गोत्र ४०१ अम्बाष्ठ्य ४८२ कक्षीवान् ५८, ३१३ अयास्य ४३३ कद्रु ३५७ अरुर्मघ ४४८ कवश (ष) १२३, ४५३, ४८१ अर्बुद ३५७ कश्यप ४४७, ४८२ अवत्सार ऋषि १३२ कुत्स ऋषि १४४ अश्व ३६७ कुरु पांचाल ४७६ अश्वतर ३६७ कुशिक ४३८ अष्टक ४३७ कुशारु ४६३ असितमृग ४४७ कृशानु १६० आराहूल ४४२ कौषीतकि ऋषि ४२४ इलूषा १२३ ऋतुविद् जानकि ४५४ ( ५०२ )
( ५०३ ) गन्धर्वगृहीता कुमारी ३४७ परीक्षित ४४७, ४५३, ४७२, गाधि ४३८ ४८१ गिरिज ४१२ परुच्छेप ३०४, ३०६, ३०६; गृत्समद २८६ ३१०, ३८३ गौरिवीति १८०, ४५८ पर्वत ऋषि ४२८, ४५३, ४८२ च्यवन ४८२ पिजवन ४८२ जनमेजय ४४७, ४५३, ४७२ पुण्ड्र ४३८ जनश्रुति ७१ पुलिन्द ४३८ जमदग्नि ४३३ पैङ्ग्य ऋषि ४२४ जातूकर्ण्य ३४६ पैजवन सुदास ४५४ जानतपि ४८५ प्रासहा १८४, १८५ जानश्रुतेय ३४६ प्रियमेध ४८४ तनूपा, दिव्य, ऋषि १३६, १३७ प्रियव्रत सोमपा ४५३ तपोजा ऋषि १३६, १३७ बभ्रव दैवावृध ४५३ तुरः कावषेय २६५, ४५३, ४८१ बभ्रु ४१२ त्वष्टा ४४८ बुडिल ३६७ दीर्घजिव्ही ( आसुरी ) १३० बृहदुक्थ ४८५ दीर्घतमा ४८४ बेधस राजा ४२८ दुर्मुख पांचाल ४८५ भरत १८०, दौष्यन्त ४८४, ४८५ दुष्यन्त ४८४, ४८५ भरत-ऋषभ ४३७. देवभाग ४१२ भरद्वाज ५७, २२०, ३८० देवरात वैश्वामित्र ४३६, ४३८ भीम वैदर्भ ४५३ नाभानेदिष्ठ ३११ भुवन ४८२ नारद ४२८, ४३०, ४५३, ४८२ भूतवीर ४४७ नग्नजित गांधार ४१३, ४१४ भृगु १२६, ४८२ नोधा ३८० मधुच्छन्दा ४३७, ४३८
( ५०४ ) मनतन्तु ३४६ वृद्धद्युम्न प्रतारिण २१६ मनु ४६४, ४८२ वृषशुष्म ३४६ मनु की प्रजा १४४ शतानीक ४८२ मनु पुत्र नाभानेदिष्ट ३११, ३१२ शबर ४३८ ममता ४८४ शर्यांत २७६, ४८२ मृगयु ४४८ शिल्य ४८६ मैत्रेय ४६३ शुचिवृक्ष गौपालायन २१६ युधांश्रौष्टि ४८२ शुनोलांगूल ४३२ राम मार्गवेय श्यापर्णा ४४८, ४५३ शुनःपुच्छ ४३२ रेणु ४३७ शुनःशेप ४३२, ४३३, ४३५— रोहित ४३०—४३२ ४३६ लांगलायन, मुद्गल का पुत्र २८६ शुष्मिण ४८६ वतघत ३४६ श्यापर्णा ४४७, ४४८, ४५३ वत्स ३६० श्रुतऋषि ४१२ वरु ऋषि ३६१ सत्यकाम जाबाल ४६५ वशिष्ठ ( वसिष्ठ ) ३८०, ४३३, सत्यहव्य ४८५, ४८६ ४५४, ४८२, ४८५, ४८६ सत्रांजित ४८२ वामदेव २७०, ३८० सत्वन् ४६३ वारुणि १६६ सनश्रुत अरिन्दम ४५४ विमद ऋषि ३८३ सर्प ऋषि विमदविरफित २६४ सर्पि ३६० विरोचन ४८४ सवश ४७६ विश्वकर्मा २५७, ४८२ सहदेव ४५३ विश्वंतर ४४७, ४५३ सहदेव सार्जयं ४५३ विश्वरूप ( त्वष्टा का पुत्र ) ४४८ सुक्रीर्ति ३१३ विश्वामित्र ३८०, ३८३, ३८४, सुदास ४८३ ४३३, ४३६, ४३७, ४३८, सुपर्णा ऋषि ३६१
( ५०५ ) सुबल ३६० सोमशुष्मा ४८२ सुयवस ऋषि ४३२, ४३३, ४३६, सौजात ४४२ ४३७ हरिश्चन्द्र ४२८, ४३०, ४३१, सुषद्मा ४४७, ४५३ ४३५ सोमक ४५३ हिरण्यस्तूप १८७ )
मंत्रसूची [ ऐतरेय ब्राह्मण में अधिकांश मन्त्र ऋग्वेद के हैं, पर कुछ मन्त्र अन्य वेदों के भी। इस सूची में यदि किसी वेद का निर्देश नहीं है, तो समझना चाहिए कि मन्त्र ऋग्वेद का है ; शेष स्थलों के लिए अ० = अथर्ववेद, सा० = सामवेद, य० = यजुर्वेद ; आश्व० = आश्वलायन गृह्य सूत्र। मन्त्रों की प्रतीक के आगे कोष्ठक में ऋग्वेद का मण्डल, फिर सूक्त और फिर मन्त्र दिया गया है। अन्य वेदों के संबंध में भी इसी क्रम से काण्ड या अध्याय, सूक्त और मन्त्र दिए हैं। कोष्ठक के बाद इस हिन्दी अनुवाद ग्रन्थ की पृष्ठ संख्या दी गई है। पृष्ठ संख्या के बाद फिर जो कोष्ठक है, उसमें ब्राह्मण की पञ्चिका और सूक्त का निर्देश है। कुछ प्रतीकें मन्त्र की निर्देशक ही नहीं, प्रत्युत उस मन्त्र से आरम्भ होने वाले समस्त सूक्त की निर्देशक हैं। इन प्रतीकों के पूर्व तारक चिह्न (*) लगा है। तीन चार मन्त्रों (त्रिक्) को सूचित करने वाली प्रतीकों के पहले (ϕ) चिह्न है। —सत्य प्रकाश ] अक्रं ददग्निस्तन० ( १०।४५।४) ४१८ ( ७।६ ) अद्यानद्नो न० ( १०।५३।७ ) ४२३ ( ७।६ ) *अगन्म महा० ( ७।१२ ) ३२६ ( ५।२० ) अग्न आ याहि० ( सा० १।१ या ६।१६।१० ) १६, ४१७ ( ७।६ ) अग्न इन्द्रश्च ( ३।२५।४ ) १५० ( २।३७ ) ( ५०६ )
( ५०७ ) अग्निः प्रत्नेन मन्मना० ( ८।४४।१२ ) २४ ( १।४ ) अग्निः शुचित्रततमः० ( ८।४४।२१ ) ४१६ ( ७।७ ) अग्निनाग्निः समिध्यते० ( १।१२।६ ) ४८ ( १।१६ ); ४१७ (७।६) अग्निं दूतं वृणी० ( १।१२।१ ) २० ※अग्निं दूतं वृणी० ( १।१२ ) २७३ ( ४।३१ ) ※अग्निं नरो दीधि० ( ७।१ ) २६५ ( ५।५ ) अग्निं मन्ये पितर० ( १०।७।३ ) २३६ ( ४।७ ) ※अग्नि वो देव० ( ७।३.) ३२१ ( ५।१८ ) अग्निं ऋ॒षिः पव० ( ६।६६।२० ) १४६ ( २।३७ ) अग्निर्नेता भग० ( ३।२०।४ ) १७६ ( ३।१८ ); २८४ ( ५।१ ); २८२ ( ५।४ ); ३०० ( ५।६ ); ३०६ ( ५।१२ ); ३१८ ( ५।१६ ); ३२४ ( ५।१८ ); ३३१ ( ५।२० ) अग्निवृ॑त्राणि जंघनत्० ( ६।१६।३४ ) २४ ( १।४ ); ७० ( १।२५ ) अग्निर्होता गृह० ( ६।१५।१३ ) २३६ ( ४।७ ); ३०३ ( ५।८ ) अग्निर्होता नो० ( ४।१५।१ ) ६८ ( २।५ ) अग्निर्होता न्य० ( ५।१६ ) ४२३ ( ७।६ ) अग्निष्ट्वा गायत्र्या० ४६३ ( ८।६ ) अग्नीषोमाहवि० ( १।६३।७ ) ११० ( २।१० ) अग्ने जुषस्व प्रति० ( १।१४४।७ ) ८३ ( १।३० ) अग्ने नय सुपथा० ( १।१८८।१ ) ३०; ३४ ( १।६' ) अग्ने पत्नीरिहा० ( १।२२।६ ) ३७० ( ६।१० ) अग्ने मरुद्भिः० ( ५।६०।८ ) २०६ ( ३।३८ ) ※अग्ने मृड० ( ४।६ ) ३२८ ( ५।१६ ) अग्नेर्गायत्र्य० ( १०।१३०।४ ) ४६४ ( ८।६ ) अग्नेर्वयं प्रथमस्या० ( १।२४।२ ) ४३३ ( ७।१६ ) अग्ने विश्वेभिः० ( ६।१५।१६ ) ७६ ( १।२८ )
( ५०८ ) अग्ने हंसि न्यत्रिणं० ( १०।११८।१ ) ४७ ( १।१६ ) अग्रं पिबा मधूनां० ( ४।४६।१ ) १३५ ( २।२६ ) अचेति दक्षा व्यु० ( १।१३६।४ ) ३०७ ( ५।१२ ) अजीजनो हि० ( ६।११०।३ ) ४७१ ( ८।११ ) अञ्जन्ति त्वाम० ( ३।८।१ ) ६१ ( २।२ ) अदाम्भ्येन शोचिषाग्ने० ( १०।११८।७ ) ४७ ( १।१६ ) अदितिद्यौरदि० ( १।८६।१० ) १६६ ( ३।३१ ) अद्यानो देव स० ( ५।८२।४ ) २७१ ( ४।२० ); २८६ ( ५।२ ); ३०२ ( ५।८ ); ३२० ( ५।१७ ); ३३४ ( ५।२१ ) अधा यथा नः पितरः० ( ४।२।१६ ) ४१८ ( ७।६ ) अधा होतान्यसी० ( ६।१।२ ) १०५ ( २।१० ) अधि द्वयोर० ( १।८३।३ ) ५५ ( १।१६ ); ७६ ( १।२६ ) अधुक्षत् पिप्यु० ( ८।७२।१६ ) ६२ ( १।२२ ) अध्वर्यवोऽप्र० ( १०।३०।३ ) १२३ अध्वर्यवो भर० ( २।१४।१ } २३२ अध्वर्यवो ह० ( १०।३०।२ ) १२३ #अनश्वो जातो अन० ( ४।३६ ) २८७ ( ५।२ ) अनागसो अदि० ( ५।८२।६ ) २७१ ( ४।३० ) अनु हि त्वा सुतं० ( ६।११०।२ ) ४७१ ( ८।११ ) अन्तश्च प्रागा० ( ८।४८।२ ) ८४ ( १।३० ) अपत्यं वृजिनं० ( ६।५१।१३ ) २६२ ( ५।४ ) अप प्राच इन्द्र० ( १०।१३१।१ ) ३८७ ( ६।२२ ); ४७० ( ८।१० ) अपश्यं गोपा० ( १०।१७७।३ ) ५५ ( १।१६ ) अपश्यं त्वा मनसा चे० ( १०।१८३।१ ) ५७ ( १।२१ ) अपश्यं त्वा मनसा दीध्या० ( १०।१८३।२ ) ५७ ( १।२१ ) अपाः पूर्वेषां हरि० ( १०।९६।१३ ) २३० ( ४।४ ) अपाधमदभि० ( ८।९६।२ ) २७४ ( ४।३१ )
( ५०९ ) अपाम सोमम० ( ८।४८।३ ) ४८१ ( ८।२० ) अपाद्यस्यान्र्ध० ( २।१६।१ ) २३२ ❊अपूर्व्व्या पुरुत० ( ६।३२ ) ३२५ ( ५।१६ ) अपो देवीरुप० ( १।२३।१८ ) १२७ ( २।२० ) अप्सु धूतस्य० ( १०।१०४।२ ) २३२ अप्स्वग्ने सधिष्टव० ( ८।४३।६ ) ४१८ ( ७।७ ) अब्जामुक्थै० ( ७।३४।१६ ) २८३ ( ५।१ ) ❊अभिष्टेव दी० ( ३।३८ ) ३८० ( ६।१८ ); ३८४ ( ६।२० ) अभित्य देव० ( य० ४।२५ ) ३२० ( ५।१३ ) ❊अभि त्य मेषं० ( १।५१ ) ३१६ ( ५।१७ ) अभित्वा देव सवितः० ( १।२४।३ ) ४५ ( १।१६ ); ६१ ( १।२२ ); ३२० ( ५।१७ ); ४३३ ( ७।१६ ) अभित्वा पूर्वपी० ( ८।३।७ ) २६६ ( ४।२६ ); ३२५ ( ५।१८ ) अभित्वा वृषभा० ( ८।४५।२२ ) ४८१ ( ८।२० ) अभित्वा शूर नो० ( ७।३२।२२ ) २३६ ( ४।१० ); २६६ ( ४।२६ ); २८५ ( ५।१ ); ३०१ ( ५।७ ); ३२५ ( ५।१८ ); ३३३ ( ५।२०) अभि प्र भर धृ० ( ८।८६।४ ) २६६ ( ४।२६ ) अभिष्टये सदा० ( ८।६६।५ ) २७३ ( ४।३१ ) ❊अभीवर्त्तेन हविषा० ( १०।१७४ ) ४६६ ( ८।२० ) अभी षु णः सखी० ( सा० १।३।३ ) २१७ अभू दुष रुशत्० ( ५।७५।६ ) १२२ ( २।१८ ); २८३ ( ५।१ ) ❊अभूरेको रयि० ( ६।३१ ) ३१० ( ५।१३ ) अमूर्या उप सूर्ये० ( १।२३।१७ ) १२७ ( २।२० ) अमेत्र नः सुहवा० ( २।३६।३ ) ३७३ ( ६।१२ ) अम्म्रयो यन्त्य० ( १।२३।१६ ) १२७ ( २।२० ) अम्बितमे नदी० ( २।४१।२६ ) २६२ ( ५।४ )
( ५१० ) अयमग्निरुरुष्य० ( १०।१२७।४ ) ७५ ( १।२८ ) अयमिह प्रथमो धायि० ( ४।७।१ ) ७५ ( १।२८ ) अयमुतेसर० ( ७।६५।६ ) ३२३ ( ५।१८ ) अयमु ष्य प्र देवयुर्होता० ( १०।१७६।३ ) ७५ ( १।२८ ) *अयं जायत मनु० ( १।१२८ ) ३०६ ( ५।१२ ) ‡अयन्ते ते अस्तु ह० ( ३।४४।१-३ ) २२७ ( ४।३ ) *अयं देवाय ज० ( १।२० ) ३२० ( ५।१७ ) अयं मे पीत उदि० ( ६।४७।३ ) २०४ ( ३।३८ ) अयं वेनश्चो० ( १०।१२३।१ ) ५६ ( १।२० ); १६५ ( ३।३० ) अयं स यो वरि० ( ६।४७।४ ) २०४ ( ३।३८ ) अयं सोम इन्द्र० ( ७।२६।१ ) ३३० ( ५।२० ) अयं स्वादुरिह० ( ६।४७।२ ) २०४ ( ३।३८ ) अयं ह्येन वा० ( ८।७६।४ ) ३०६ ( ५।१२ ) अया ते अग्ने० विधे० ( २।६।२ ) ७० ( १।२५ ) अरा इवेद चरमा० ( ५।५८।५ ) ४९३ ( ७।६ ) अरूरुचदुष० ( ६।८३।३ ) ६१ ( १।२१ ) ‡अर्चतप्रार्चत० ( ८।६६।८-१० ) २२६ ( ४।४ ) अर्वाङे हि सो० ( १।१०४।६ ) ३७१ ( ६।११ ) ‡अवद्रप्सो अं० ( ८।६६।१३-१५ ) ४०७ ( ६।३५ ) अवर्मह इन्द्र० ( १।१३३।६ ) ३०७ ( ५।१२ ) *अवितासि सुन्व० ( ८।३६ ) ३०० ( ५।६ ) अविन्दन्ते अति० ( १०।१८८।२ ) ५७ ( १।२१ ) अवोरित्था वां० ( ६।६७।११ ) ३१६ ( ५।१६ ) अश्विना पुरुदंस० ( १।३।) १६० ( ३।१२ ) अश्विना यज्वरी० ( १।३।१ ) १६० ( ३।१ ) अश्विना वर्तिरस्मदा० ( १।६२।१६ ) ४२१ ( ७।६ ) अश्विना वायुना युव० ( ३।५८।७ ) २४२ ( ४।११ )
( ५११ ) अश्विनावेह० ( ५।७५।७ ) २८३ ( ५।१ ) असावि देवं गो० ( ७।२१।१ ) ३७० ( ६।११ ) अस्तभ्नाद्द्यामसु० ( ८।४२।१ ) ८४ ( १।१० ) अस्तु श्रौषट्० ( १।१३६।१ ) ३०७ ( ५।१२ ) *अस्मा इदु प्र तव० ( १।६१ ) ३८१ ( ६।१८ ) अस्मा उ ते मंहि० ( ६।११।१० ) १०७ ( २।१० ) अस्माकमायुर्वर्धं० ( ३।६२।१५ ) ८३ ( १।३० ) अस्मिन्यज्ञे श्रदा० ( ५।७५।८ ) २८३ ( ५।१ ) अस्यपिबत म० ( ८।५।१४ ) ६४ ( १।२२ ) अस्य मदे पुरु० ( ६।४४।१४ ) २३२ अस्यहि स्वय० ( ५।८२।२ ) २७० ( ४।३० ) अस्येदिन्द्रो वावृ० ( ८।३।८ ) २६६ ( ४।२६ ) अहं गर्भमद० ( १०।१८३।३ ) ५८ ( १।२२ ) अहं भुवं वसु० ( १०।४८।१ ) ३३३ ( ५।२१ ) अहश्च कृष्णम० ( ६।९।१ ) ३१४ ( ५।१५ ) अहा यदिन्द्र सु० ( ७।३०।३ ) ३१७ ( ५।१६ ) आगन्देव ऋतु० ( ४।५३।७ ) ४१ ( १।१३ ) आगोमता ना० ( ७।७२।१ ) ३१६ ( ५।१६ ), ४२१ ( ७।६ ) *अग्निंन. स्व० ( १०।२।१ ) २६० ( ५।४ ) आग्मन्नाप उश० ( १०।३०।१५ ) १२४; १२८ ( २।२० ) आचिकितान्० ( ५।६६।१ ) २६१ ( ५।४ ) आ जातं जातेवदसि० ( ६।१६।४२ ) ४८ ( १।१६ ) आजितुरं सत्प० ( ८।५३।६ ) २६८ ( ४।२६ ) आ जुहोतादु०वस्यता० ( ५।२८।६ ) २० आ ते पितर्मरुतां० ( २।३३।१ ) १६६ ( ३।३४ ) आत्मन्वन्नभो० ( ६।७४।४ ) ६२ ( १।२२ ) आ त्वा रथं यथो० ( ८।६८।१ ) २६८ ( ४।२६ ); १७६ ( ३।१५ );
( ५१२ ) ३१८ ( ५।१६ ); ४५७ ( ८।१ ) ‡ आ त्वा वहन्तु० ( १।१६।१-३ ) २२७ ( ४।३ ) आत्वा वहंतु० ( १।१६।१ ) ३६८ ( ६।६ ) आदधिकाः शवसा० ( ४।६८।१० ) ४५१ ( ७।३३ ) आदशभिर्वि० ( ८।७२।८ ) ६२ ( १।२२ ) आदित्या रुद्रा० ( अ० २०।१३५।६ ) ४०५ ( ६।३५ ) आदित्यासो अदि० ( ७।५१।२ ) १६३ ( ३।२६ ) आ देवानामपि० ( १०।२।३ ) ३०; ३४ ( १।६ ); ४२० ( ७।८ ) ❋ आदेवोयातु० ( ७।४५ ) २६४ ( ५।५ ) आघृणिसि वृ० ( ५।४३।१३ ) ३३१ ( ५।२० ) आघेनवः पय० ( ५।४३।१ ) १२५ ( २।२० ) ❋ आन इन्द्रो दू० ( ४।२० ) २७० ( ४।३० ) आ नूनं रघुवर्त० ( ८।६।८ ) ६३ ( १।२२ ) आ नो दिवो० ( ५।४३।११ ) ३३१ ( ५।२० ) आ नो देय शव० ( ७।३०।१ ) ३१७ ( ५।१६ ) आ नो देवेभिरुप० ( ७।७२।२ ) ३१६ ( ५।१६ ) आ नो नियुद्भिः० ( १।१३५।३ ) ३०६ ( ५।१२ ) आ नो यज्ञं दि० ( ५।१०।१६ ) २६८ ( ५।६ ) आ नो याहि तपसा० ( आश्व० ३।११ ) ४२० ( ७।८ ) आ नो नेवायो० ( ८।४६।२५ ) २६८ ( ५।६ ) आ नो विश्वाभि० ( ७।२४।४ ) २६१ ( ५।४ ) आन्यं दिवो मात० ( १।६४।६ ) १०४ ( २।६ ) आ पप्राय महि० ( ८।७०।६ ) २८५ ( ५।१ ) आपप्रुषी पाथि० ( ६।६१।११ ) २८३ ( ५।१ ) आ पुत्रासो न मा० ( ७।४३।३ ) ३१७ ( ५।१६ ) आपूर्णो अस्य० ( ३।३२।१५ ) ३७१ ( ६।११ ) आपो न देवी० ( १।८३।२ ) १२६ ( २।२० )
( ५१३ ) आपो रेवतीः० ( १०।३०।१२ ) १९८ ( २।३६ ) ॐ आपो हिष्ठा० ( १०।९ ) २०२ ( ३।३६ ) आ प्यायस्व समेतु० ( १।६१।१६ ) ५० ( १।१७ ); ४५२ ( ७।३३ ) आ भात्यग्नि० ( ५।७६।१ ) ५६ ( १।२१ ) • आ मित्रे वरुणे० ( ५।७२।१ ) २८३ ( ५।१ ) ॐ आ यं गौः पृश्नि० ( १०।१८९ ) ३३७ ( ५।२३ ) ॐ आ यं हस्तेन खादिनं० ( ६।१६।४० ) ४७ ( १।१६ ) आयजी वाजसातमा० ( १।२८।७ ) ४३५ ( ७।१७ ) आ यस्ततन्थ ( ६।११।१ ) १०८ ( २।१० ) आ यस्मिन्त्स० ( आश्व० ४।७ ) ६६ ( १।२२ ) आ यातमुप० ( ७।७४।३ ) २६६ ( ५।६ ) आया हि वन० ( १०।१७२।१ ) ३२० ( ५।१७ ) आ याहि वस्या० ( १०।१७२।२ ) ३२० ( ५।१७ ) आ याह्यद्रि० ( ५।४०।१ ) २८३ ( ५।१ ) आ ववृतीतरीष० ( १०।३०।१० ) १२४ आवां धियो ववृ० ( १।१३५।५ ) ३०६ ( ५।१२ ) आवां रथो नि० ( १।१३५।४ ) ३०६ ( ५।१२ ) आ वामुपस्थमधुहा० ( २।४१।२१ ) ७६ ( १।२६ ) आ वायो भूष० ( ७।६२।१ ) ३१६ ( ५।१६ ) ‡ आ विश्वदेवं० ( ५।८२।७-६ ) २४४ ( ५।५ ) आ विश्वदेवं० ( ५।८२।७ ) ३१; ३४ ( १।६ ); २७५ ( ४।३२); ३२६ ( ५।१६ ) . आ विश्ववारा शिव० ( ७।७०।१ ) ३३० ( ५।२० ) आ वेधांस नील ( ५।४३।१२ ) ३३१ ( ५।२० ) आ वो वहंतु स० ( १।८५।६ ) ३७३ ( ६।१२ ) आशुः शिशानो० ( १०।१०३ ) ४७० ( ८।१० ) आश्विनाश्वश्वा० ( १।३०।१७ ) ४३५ ( ७।१६ ) ३३
( ५१४ ) *आ सत्यो० ( ४।१६ ) ३३३ ( ५।२१ ); ३८१ ( ६।१८ ) आसुते सिञ्चत० ( ८।७२।१३ ) ६३ ( १।२२ ) आहं पितॄन्त्सुविदं० ( १०।१५।१३ ) २०३ ( ३।३७ ) आहं सरस्वती वतोः ( ८।३८।१० ) ३८८ ( ६।२३ ) *इच्छन्तित्वा० ( ३।३० ) ३८० ( ६।१८ ) इडायास्त्वा पदे० ( ३।२६।४ ) ७६ ( १।२८ ) *इत्या हि सोम० ( १।८० ) ३०० ( ५।६ ) इदंते सौम्यं० ( ८।६५।८ ) ३६६ ( ६।१० ) इदं पितृभ्योनमो० ( १०।१५।२ ) २०३ ( ३।३७ ) इदं वसोसुत० ( ८।२।१ ) १७७ ( ३।१५ ); २३३ ( ४।६ ); २६८ ( ४।२६ ); ४५७. ( ८।१ ) ‡ इदं वसोसुत० ( ८।२।१-२ ) २४२ ( ५।४ ); ३१९ ( ५।१६ ) इदं विष्णुर्वि० ( १।२२।१७ ) १८; ५० ( १।१७ ); ७० ( १।२५ ) इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां० ( १०।१७०।३ ) ४४१ ( ७।२० ) इदं हि वां प्रदिवि० ( ५।७६।४ ) ५६ ( १।२१ ) *इदमित्थारौद्रं० ( १०।६१ ) ३११ ( ५।१३ ) इदं ह्यन्वोजसा० ( ३।५१।१० ) २३३ ( ४।६ ) इन्द्र इत्सोमपा० ( ८।२।४ ) २७३ ( ४।३१ ); ३०० ( ५।६ ); ३२४ ( ५।१८ ) इन्द्र इषे ददातु० ( ८।६३।३४ ) ३३४ ( ५।२१ ) इन्द्रक्रतुं न प्रा० ( ७।३२।२६ ) २३६ ( ४।१० ) इन्द्रजुषस्व० ( सा० उ० ३।२२ ) २२६ ( ४।२ ) इन्द्र त्रिधातु० ( ६।४६।६ ) २८६ ( ५।१ ); ३३३ ( ५।२० ) इन्द्रत्वावृषभं० ( ३।४०।१ ) ३६६ ( ६।१० ) *इन्द्रस्य नु वीर्याणि० ( १।३२ ) १८७ ( ३।२४ ) इन्द्र नेदीय एदि० ( ८।५३ ५ ) १७७ ( ३ १५ ): २६८ ( ४।२६ ) ‡इन्द्र नेदीय एदि० ( ८।५३।५-६ ) २७३ ( ४।३१ ); ३०८ ( ५।१२ )
( ५१५ ) ‡इन्द्र नेदीय एदि० ( ८।५३।५-७ ) २८४ ( ५।१ ); २६२ ( ५।४ ); ३०० ( ५।६ ); ३१८ ( ५।६ ); ३२४ ( ५।१८ ); ३३१ ( ५।२० ) इन्द्रपिब तुभ्यं० ( ६।४०।१ ) २३२ ❖इन्द्र पिबतुभ्यं ( ६।४० ) ३०० ( ५।६ ) इन्द्र मरुत्व इह० ( ३।५१।७ ) ३०६ ( ५।१२ ) इन्द्र मिद्ध्वे० ( ८।३।५ ) ३१० ( ५।१२ ) इन्द्रं विश्वा० ( १।११।१ ) ३०१ । ५।७ ) इन्द्रं वो विश्व० ( १।७।१० ) ३६४ ( ६।६ ) इन्द्रवायू अयं० ( ४।४६।६ ) २६८ ( ५।६ ) इन्द्रवायू इमे० ( १।२।४ ) १३५ ( २।२६ ); १६० ( ३।१ ) इन्द्रश्च सोमं ( ४।५०।१० ) ३७३ ( ६।१२ ) इन्द्रश्च वायवे० ( ५।५१।६ ) २८२ ( ५।१ ) इन्द्रश्चवायवेषां० ( ४।४७।२ ) २६१ ( ५।४ ) ❖इन्द्रसोमं सोमपते० ( ३।३२ ) २७४ ( ४।३१ ) ❖इन्द्रस्यनुवीर्या० ( १।३२ ) ३१६ ( ५।१७ ) इन्द्रस्य सोमा० ३३१ ( ५।२० ) इन्द्रस्येवराति० ( १०।१७८।२ ) २५४ ( ४।२० ) इन्द्राय मद्ध्वने० ( ८।६२।१६ ) २३३ ( ४।६ ) इन्द्राय सोमाः० ( ३।३६।२ ) ३७१ ( ६।११ ) इन्द्रा याहिचित्र० ( १।३।४ ) १६० ( ३।१ ) इन्द्रा याहि तूतु० ( १।३।६ ) १६० ( ३।१ ) इन्द्रा याहिधिये० ( १।३।५ ) १६० ( ३।१ ) इन्द्रावरुणा सु० ( ६।६८।१० ) ३७३ ( ६।१२ ) इन्द्रा विष्णू पिब० ( ६।६६।७ ) ३७३ ( ६।१२ ) इन्द्रेणारोचना० ( ८।१४।६ ) ३६६ ( ६।७ ) ❖इन्द्रो मदाय वा० ( १।८।१ ) ३०२ ( ५।८ )
( ५१६ ) ❊इन्द्रः पूर्भिदाति० ( ३।३४ ) ३८० ( ६।१८ ) इन्द्रः स दाम० ( ८।६३।८ ) ३०२ ( ५।८ ) ❊इन्द्रः स्वाहा० ( ३।५० ) ३३१ ( ५।२० ) इम आ यात० ( १।१३७।२ ) ३०७ ( ५।१२ ) ❊इममू षु वो अति० ( ६।१५ ) २६८ ( ५।६ ) इमं नु मापिनं० ( ८।७६।१ ) २६३ ( ५।४ ) इमं नो यज्ञम० ( ३।२१।१ ) ११३ ( २।१२ ) इमं महे विदथ्याय० ( ३।५४।१ ) ७४ ( १।२८ ) इमं यज्ञमिदं वचो० ( १।६१।१० ) ४० इमं यम प्रस्तर० ( १०।१४।४ ) २०३ ( ३।३७ ) इमं स्तोममर्हं० ( १।६४।१ ) ३७३ ( ६।१२ ) इमा आपः शिव० ४६४ ( ८।७ ); ४७५ ( ८।१३ ) ❊इमा उत्वा पुरु० ( ६।२१ ) ३३२ ( ५।२० ) इमा उत्वा पुरु० ( ८।३।३ ) २६६ ( ५।६ ) इमा उवां दिवि० ( ७।७४।१ ) २६८ ( ५।६ ) इमा जुह्वाना० ( ७।६५।५ ) ३२३ ( ५.१८ ) ❊इमा निवां भाग० ( ८।५६ ) ३६१ ( ६।२५ ) इमा ब्रह्मसर० ( २।४१।१८ ) २६२ ( ५।४ ) ❊इमामू षु प्र० ( ३।३६ ) ३८० ( ६।१८ ) इमां धियं शिक्ष० ( ८।४२।३ ) ४२ ( १।१३ ) इमां मे अग्ने० ( २।६।१ ) ७० ( १।२५ ) इमे वां सोमा अ० ( १।१३३५।६ ) ३०७ ( ५।१२ ) इमो अग्ने वीततमानि० ( ७।११।८ ) २७ ( १।६ ) इयंय ददा दृ० ( ६।६१।१ ) ३०८ ( ५।१२ ) इयमिन्द्रं वस० ( ७।८४।५ ) ३७७ ( ६।१५ ) इयं शुष्मेभिर्विवि० ( ६।६१।२ ) ३०८ ( ५।१२ ) इहगावः प्रजया० ४७१ ( ८।११ )
( ५१७ ) इहप्रयाणमस्तु० ( ४।४६।७ ) २६८ ( ५।६ ) इहाप यात शव० ( ४।३५।१ ) ३७२ ( ६।१२ ) *ईडेद्यावा० ( १।१।२ ) ६० ( १।२१ ) ईडेन्न्यो नम० ( ३।२७।१३ ) १६ उच्चाग्नाय वशा० ( ८।४३।११ ) ३७० ( ६।१० ) उच्छन्नुषसः० ( ७।६०।४ ) ३२२ ( ५।१८ ) उच्छिष्टं चम्बोर्मर० ( १।२८।६ ) ४३६ ( ७।१७ ) उच्छ्रयस्व० ( ३।८।३ ) ६१ ( २।२ ) उतनो ब्रध्न० ( ३।१३।६ ) १४७ ( २।३५ ); १५४ ( २।४० ); १५६ ( २।४१ ) उतनः प्रिया० ( ६।६१।१० ) २८३ ( ५।१ ) उत ब्रुवन्तु जन्तव० ( १।७४।३ ) ४७ ( १।१६ ) उतश्वेत आशु० ( अ० २०।१३५।८ ) ४०५ ( ६।३५ ) उतस्मते वनस्पते० ( १।२८।६ ) ४३५ ( ७।१७ ) उतस्या नः स० ( ७।५५।४ ) ३२३ ( ५।१८ ) उतायातं संगव० ( ५।७६।३ ) ५६ ( १।२१ ) उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्प० ( १।४०।१ ) ६२ ( १।२२ ); ३०० ( ५।६ ); ३२४ ( ५।१८ ) उत्तिष्ठसि स्वाहुतो० ( १०।११८।२ ) ४७ ( १।१६ ) उदग्ने तिष्ठ० ( ४।४।४ ) ५४ ( १।१६ ) उदग्ने शुचयस्तव० ( ८।४४।१७ ) ४१६ ( ७।७ ) उदी रतामवर० ( १०।१५।१ ) २०३ ( ३।३७ ) उद्गा आजदंगि० ( ८।१४।८ ) ३६६' ( ६।७ ) उदद् ब्रध्नस्य० ( ८।६६।७ ) २३० ( ४।४ ) उदुत्यं जातवेद सं० ( १।५०।१ ) २३८ ( ४।६ ) *उदु ब्रह्माण्यैरत० ( ७।२३ ) ३८० ( ६।१८ ); ३८४ ( ६।१८ ) उदुष्य देवः ( ६।७१।१ ) ६३ ( १।२२ )
( ५१८ ) ❉उदु ष्य देवः स० ( ६।७।१ ) २७६ ( ४।३२ ) ‡उदु ष्य देवः० ( ६।७।१४-६ ) ३०३ ( ५।८ ) ❉उदु ष्य देवः सविता स० ( २।३८ ) ३११ ( ५।१३ ) उदु स्तोमासो० ( ७।७२।३ ) ३१७ ( ५।१६ ) उप त्वाग्ने दिवेदिवे० ( १।१।७ ) ८२ ( १।३० ) उपद्रव पयसा० ( आश्व० ४।७ ) ६३ ( १।२२ ) ❉उप नो वाजा० ( ४।३७ ) ३११ ( ५।१३ ) ‡उप नो हरिभिः० ( ८।६३।३१-३३ ) ३१० ( ५।१३ ) उपनो हरिभिः० ( ८।६३।३१ ) ३०१ ( ५।७ ) उप प्रियं पनिप्नतं० ( ६।६७।२६ ) ८२ ( १।३० ) उपसद्याय भी० ( ७।१५।१ ) ६६ ( १।२५ ) उपहूत चक्षुः १३६ ( २।२७ ) उपहूतं श्रोत्रं ० १३७ ( २।२७ ) उपहूता वाक्० १३६ ( २।२७ ) उप ह्वये सुदु० ( १।१६४।२६ ) ६१ ( १।२२ ) ‡उपो॑षु शृणु ही० ( १।८२।१,३,४ ) २२७ ( ४।३ ) उभयं शृणवच्च० ( ८।६१।१ ) २७५ ( ४।३१ ); ३२५ ( ५।१८ ); ४५६ ( ८।२ ) उभा जिग्यथुः० ( ६।६६।८ ) ३७७ ( ६।१५ ) उभा पिबत० ( १।४६।१५ ) ६४ ( १।२२ ); २४२ ( ४।११ ) उभे यत् ते महि० ( ७।६६।२ ) २६६ ( ५।६ ) उरुं नो लोकम० ( ६।४७।८ ) ३८७ ( ६।२२ ) उशन्ता दूता० ( ७।६१।२ ) ३२२ ( ५।१८ ) ऊर्ध्व ऊषु ण० ( १।३६।१३ ) ६५ ( १।२२ ); ६२ ( २।३ ) ऊर्ध्वो अग्निः० ( ७।३६।१ ) ३२३ ( ५।१८ ) ऊर्ध्वो नः पाह्य० ( १।३६।१४ ) ६५ ( १।२२); ६२ ( २।२ )
( ५१९ ) ऊर्ध्वो भव० ( ४।४।५ ) ५४ ( १।१६ ) ऋजुनीती नो० ( १।६०।१ ) ३६४ ( ६।६ ) ऋतस्यगोपा न० ( ६।७३।८ ) ५६ ( १।२० ) ऋतस्य तन्तु० ( ६।७३।६ ) ५६ ( १।२० ) ऋतावान वैश्वा० ( आ० ८।१० ) ३२७ ( ५।२६ ) ऋतावा यस्य० ( ३।१३।२ ) १४७ ( २।३५ ); १५३ ( २।४० ); १५६ ( २।४१ ) ऋतेन मित्रा वरु० ( १।२।८ ) १६० ( ३।१ ) ꣸ऋसुर्विभ्वा० ( ४।३४ ) ३०३ ( ५।८ ) एकाचेतत् सर० ( ७।६५।२ ) ३१७ ( ५।१६ ) एता अश्वा आ० ( अ० २०।१२६।१ ) ४०१ ( ६।३३ ) एतानि वामश्वि० ( २।३९।८ ) ६० ( १।२१ ) ꣸एन्द्र याह्युप० ( १।१३० ) ३१० ( ५।१३ ) एमा अगमन्० ( १०।३०।१४ ) १२४; १२८ ( २।२० ) ꣸ एवा त्वामिन्द्र० ( ४।१६ ) ३८० ( ६।१८ ) एवा न इन्द्र वा० ( ७।२४।६ ) २६१ ( ५।४ ) एवा न इन्द्रो मघ० ( ४।१७।२० ) २०६ ( ३।३८ ) एवा पाहि प्र० ( ६।१७।३ ) ३७१ ( ६।११ ) एवा पित्रे विश्व० ( ४।५०।६ ) १६५ ( ३।३० ); २४१ ( ४।२१ ) एवा वन्दस्व वरुणं ( ८।४२।२ ) ८५ ( १।३० ) एवेदिन्द्रम्० ( ७।२३।६ ) ३८८ ( ६।२३ ) एवेद्य ने युव० ( १०।३०।६ ) १२४ एष वसुः पुरु० १३५ ( २।२७ ) ‡ एष ब्रह्मा ( आश्व० ६।२ ) १२८ ( ४।३ ) एष स्तोमो मह० ( ७।२४।५ ) २६१ ( ५।४ ) एषु षु ब्रवाणि० ( ६।१६।१६ ) २२० ( ३।४६ ) ꣸ऐमिरग्ने दु० ( १।१४ ) ३२० ( ५।१७ )