भारतकोश
ऐतरेयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

ऐतरेयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Aitareya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished108 पृष्ठ

पृष्ठ 96, कुल 108 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 96

८६ ऐतरेयोपनिषद् [ अध्याय ३ रूपं पश्यति श्रोत्रभूतेन शृणोति | देखता है, श्रोत्ररूपसे श्रवण करता है, घ्राणभूतेन जिघ्रति वाग्भूतेन | घ्राणरूपसे सूंघता है, वागिन्द्रिय- वदति जिह्वाभूतेन रसयति | रूपसे बोलता है, जिह्बारूपसे चखता स्वेनैव विकल्पानारूपेण मनसा | है, स्वयं सङ्कल्प-विकल्परूप मनसे विकल्‍पयति हृदयरूपेणाध्यव- | सङ्कल्प करता है और हृदयरूपसे स्यति । तस्मात्सर्वकरणविषय- | निश्चय करता है । अतः उपलब्ध- व्यापारकमेकमिदं करणं सर्वोप- | की समस्त उपलब्धियोंके लिये लब्ध्यर्थमुपलब्धुः । | इन्द्रियसम्बन्धी सारे व्यापारोंको करनेवाला यही एक साधन है । तथा च कौषीतकीनां "प्रज्ञ- | इसी प्रकार कौषीतकी उपनिषद्- या वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि | में भी कहा है—"प्रज्ञाद्वारा वाणी- नामान्याप्नोति । प्रज्ञया चक्षुः | पर आरूढ होकर वाणीसे सम्पूर्ण समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपा- | नामोंको प्राप्त ( ग्रहण ) करता है, ण्याप्नोति" (३ । ६) इत्यादि । | प्रज्ञाद्वारा चक्षु इन्द्रियपर आरूढ वाजसनेयके च—"मनसा | होकर चक्षुसे सारे रूपोंको ह्येव पश्यति मनसा शृणोति | प्राप्त करता है" इत्यादि । तथा हृदयेन हि रूपाणि जानाति" | बृहदारण्यकमें कहा है—"मनसे ही ( बृ० उ० १ । ५ । ३ ) | देखता है, मनसे ही सुनता है, इत्यादि । तस्माद्धृदयमनोवाच्य- | हृदयसे ही रूपोंका ज्ञान प्राप्त करता स्य सर्वोपलब्धिकरणत्वं प्रसिद्धम् । | है" इत्यादि । अतः हृदय और मनः- तदात्मकश्च प्राणो "यो वै | शब्दवाच्य अन्तःकरणका ही सब प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स | प्रकारकी उपलब्धिमें साधनत्व प्राणः" (कौषी० ३।३) इति | प्रसिद्ध है । प्राण भी तद्रूप ही है । हि ब्राह्मणम् । | "जो प्राण है वही प्रज्ञा है और जो प्रज्ञा है वही प्राण है" ऐसा ब्राह्मणवाक्य है ।