श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
पृष्ठ 283, कुल 811 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्गः ४ ] विलासकाण्डम् २६७
इति बन्दिजनैः सूतैः स्तोत्रैश्च गाथकैः स्तुतः । नानापक्षिसमूहैश्च शुकैः पञ्जरस्थितैः ॥ ९ ॥
स्तुतो वादित्रनिनादैर्वाद्यमानैस्तथैव च । सुप्रबुद्धो बभूवाथ रामचन्द्रः ससीतया ॥ १० ॥
आदौ प्रबुद्धा सा सीता पश्चात्प्रबुद्धो रघूत्तमः । रामः सुरानृषींस्तातं मातरं मार्ग्यं गुरुम् ॥ ११ ॥
चिन्तामणिं कामधेनुं चिन्तयामास चेतसि । ततः सीताऽपि च दुर्गा गङ्गां च दीप्तमण्डलम् ॥ १२ ॥
चिन्तयामास कौसल्यां गुरुपत्नीं स्वमातरम् । ततो नत्वा रामचन्द्रं नियतानन सङ्गता ॥ १३ ॥
आवश्यकं तु संपाद्य कृत्वा शौचविधिं क्रमात् । दंतशुद्धिं चकाराथ रामचन्द्रः सविस्तरम् ॥ १४ ॥
आवश्यकं तु संपाद्य कृत्वा शौचविधिं क्रमात् । हुताशनेऽर्चयित्वा कृत्वा हवार्तेन गृहे ॥ १५ ॥
ददौ दानान्यनेकानि ब्राह्मणेभ्यो यथाक्रमम् । एतस्मिन्नन्तरे स्नात्वा सीता देवीं प्रपूज्य च ॥ १६ ॥
देवानग्नीन् द्विजांस्तन्त्राः श्वश्रूश्चैव यथाक्रमम् । ततो नत्वा रामचन्द्रं तत्पार्श्वे यत्नतः स्थिता ॥ १७ ॥
अथ रामो वसिष्ठस्य मुखात्पौराणिकीं कथाम् । शांतया मातृभियुक्तो बन्धुभिश्च सहह्रजैः ॥ १८ ॥
सम्यक श्रुत्वा कवितेन पूजयामास तं गुरुम् । ततो नत्वा गुरुं रामो गुरुपत्नीं च मातरम् ॥ १९ ॥
सर्वां मातश्च विप्रांश्च पंडितान वैदिकान् मुनीन् । योगनिष्ठान्स्तपोनिरूपाने विप्रान ज्योतिर्विदंस्तथा ॥ २० ॥
मीमांसकांस्तार्किकांश्च मन्त्रशास्त्रविशारदान् । धर्मशास्त्रविदंश्चैव तथान्यान्यान वयोधिकान् ॥ २१ ॥
पूजयामास श्रीरामः शांतया प्रमदास्तथा । अथ साता हेमपात्रे पूजोपकरणानि सा ॥ २२ ॥
गृहीत्वा स्वसखीभिश्च नत्वा मुनिमितैः सह । नवोदधिः सम्पूज्य पक्वान्नैर्नानानिर्मितैः ॥ २३ ॥
विचित्रैः पायसार्यैश्च माता धेनुमतोषयत् । ततः प्रदक्षिणां कृत्वा प्रार्थयानन्द आनर्त्त ॥ २४ ॥
कामधेनो नमस्तुभ्यं पक्वान्नादीनि वेगतः । दियान्नानि भूसुरेभ्यो गवां दिव्यसमर्पय ॥ २५ ॥
इति सा प्रार्थनां कृत्वा कामधेनोस्तु जानकी । ददयो रत्नपात्राणि स्थापयामास कोटिशः ॥ २६ ॥
इस प्रकार बहुतसे बन्दीजन, मगध, भट आदि तथा पालतू पक्षिकुल मृदु वचनों द्वारा जगाये जानेपर सीताके साथ-साथ रामचन्द्रजी सादर उठ जाते थे ॥ ९, १०॥ परन्तु सीताजी उठतीं, फिर रामचन्द्रजी जागते थे। उठनेपर रामचन्द्रजी देवताओंका, मुनियोंका, पिताका, माताका, सूर्य, गुरु (वसिष्ठ), चिन्तामणि और कामधेनुको मन ही मन स्मरण करते थे। पश्चात् सीताजी भी दुर्गा, गङ्गा, सरस्वती, सूर्य ... अपनी माता गुरुपत्नी अरून्धती और अपना नाम कौसल्या आदिका सवेरे सो उठकर स्मरण किया करती थीं। इसके अनन्तर नम्रतापूर्वक रामचन्द्रजीको प्रणाम करके वे अपने नित्यकर्ममें लग जाती थीं ॥ ११-१३॥ उधर रामजी भी शौचादि नित्यकर्मसे निवृत्त होकर अच्छी तरह दातौन करते थे ॥ १४ ॥ तदनन्तर ... पर जाकर स्नानादि ... करके घरपर लौट आते और अग्निहोत्रविधिके साथ देवताओंका पूजन करते थे ॥ १५ ॥ तत्र बह्मादिके दान देते थे। इसी बीच माताजी भी स्नान करके देवीपूजनसे निवृत्त होकर देवता, अग्नि, ब्राह्मणी और कौसल्या आदि सासुओंको क्रमशः प्रणाम करके पश्चात् रामचन्द्रजीकी पदवन्दना करतीं और उनके पास जा बैठती थीं ॥ १६, १७॥ तदनन्तर रामचन्द्रजी गुरु वसिष्ठके मुखसे पुराणोंकी कथाएँ सुनते थे; उस समय सब माताएँ, भाई तथा मित्रमण्डल रामचन्द्रजीके साथ ही रहता था ॥ १८ ॥ खूब सावधानीके साथ कथा सुनकर राम गुरुवसिष्ठकी पूजा करते थे। फिर गुरु, गुरुपत्नी तथा अपनी माताओंका प्रणाम करके माताओं, ब्राह्मणों, पण्डितों, वैदिकों, मुनियों, योगनिष्ठ तथा तप निष्ठ ब्राह्मणों, ज्योतिषी, मीमांसक, तार्किक, मन्त्रशास्त्रमें निपुण विद्वान् और वयोवृद्ध धर्माशास्त्रियोंका सीताके साथ-साथ रामचन्द्रजी विधिवत् पूजा करते थे। इसके पश्चात् सीताजी एक स्वर्णके पात्रमें पूजनकी सामग्रियाँ लेकर ॥ १९-२२॥ सखियोंके साथ सुरभी (कामधेनु) की पूजा करती थीं और उनके पकवान तथा विचित्र रीतिसे तैयार किये गये हविष्यान्नोंको खिलाकर उसे प्रसन्न करती थीं। फिर प्रदक्षिणा करके इस प्रकार कामधेनुकी स्तुति करती हुई कहती थीं—॥ २३॥ २४॥ हे कामधेनो ! आपको...