अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ पृष्ठ संख्या ८६३ (९१५) का शुद्ध देवनागरी रूपान्तरण प्रस्तुत है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। [८६३] भाष्यप्रकाशः। अमृतत्वं भजन्त इत्युत्तरवाक्ये, 'त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू' इति कथनात्। तृतीयेन वरेण मोक्ष- प्रभद्वारेण उपेयस्वरूपमुपेतृस्वरूपमुपायभूतानुष्ठितकर्मानुगृहीतोपासनस्वरूपं च पृष्टं, 'येयं प्रेते' इत्यनेन। इत्येवं मोक्षे पृष्टे, तस्योपदेशयोग्यतां परीक्ष्य, 'तं दुर्दर्शं गूढम्' इत्यनेनोपदिदेश। तदा नचिकेताः प्रीतः सन्, देवं मत्वेत्युपास्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्यस्य देवस्य, अध्यात्मयोगाधिगमेनेति वेदितव्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्तुः प्रत्यगात्मनः, मत्वेत्यनेनोक्तस्य ब्रह्मोपासनस्य च स्वरूपावधानाय पुनः पप्रच्छ, अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादिति। एवं पृष्टे प्रथमं, सर्वे वेदा इत्यादिना प्रणवं प्रशस्य तद्वाच्यं प्राप्यस्वरूपं, तदन्तर्गतं प्रत्यक्स्वरूपं, वाचकस्वरूपं चोपायं पुनरपि सामान्येन ख्यापयन् रश्मिः। आहुरुत्तर इति। 'त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सिद्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू' इति वाक्यम्। त्रिःकृत्वो नाचेकेतोऽग्निः चितो येन स त्रिणाचिकेतास्तत्संबोधनं, तद्विज्ञानस्तदध्ययनस्तदनुष्ठानवांश्च त्रिभिः पितृमात्राचार्यैस्त्रिकर्मकृत् इज्याध्ययनदानानि। इत्येतद्भाष्ये शंकराचार्याः। तृतीयेनेति, 'येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः'॥ इत्यत्र वरस्य प्रश्नहेतुत्वात्तृतीया। वरेणेति विशेषेण केतितुं वसतुमिच्छा सन्नर्थाविवक्षायां निवासः शाश्वतविष्णुलोके निवासो मोक्षस्तस्य स्वरूपं तस्य प्रश्नः स द्वारं यस्य वरस्य तेन मोक्षपदं मोक्षस्य रूपे लाक्षणिकं मोक्षस्वरूपप्रश्नद्वारेणेति भाष्यात्। अत्रोपेयं मोक्षस्वरूपं विचिकित्तापदेन, उपेतृस्वरूपं प्रेतमनुष्यपदाभ्यां, उपायभूतानुष्ठितकर्मानुगृहीतोपासनस्वरूपमेत- द्विदद्यामिति। पृष्टमिति वरस्य प्रश्नहेतुत्वात् तेन वरेण त्रयाणां प्रश्नः कृत इत्यर्थः। तं दुरिति 'तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति'॥ इत्यनेन। नचिकेता इति पुनः पप्रच्छेत्येतेनान्वयः। उपास्येति ननूपासबोधकं पदं नास्तीति चेन्न आर्थिकार्थत्वात्। तथा च मत्वेत्युक्तं ज्ञानं स्मृत्यात्मकमोपासनम्। केन मत्वेत्युच्यते अधीति। अध्यात्ममात्मविषयकयोगेनाधिगमो ज्ञानं तेन मत्वा। निर्दिष्टस्येत्यत्र भाष्ये निर्दिश्येति पाठः। निर्दिश्यस्येति देवस्येत्यस्य विशेषणम्। प्रणवमिति ॐमित्येतदिति श्रुत्योक्तं प्रणवं प्रशस्य। न च भाष्ये करणानुक्तेरस्य करणस्याग्रेन्वयोक्तेः प्रश्नवाक्येन प्रणवं प्रशस्येति कुतो नोक्तमिति शङ्क्यम्। अन्यत्र धर्मादिति प्रश्नवाक्ये प्रणवानुक्तेस्तस्य कर्मतानुपपत्तेः। वाचकस्वरूपस्यापनमाहुः पूर्वमिति। 'तस्य वाचकः प्रणवः' इति योगसूत्रात्। उपेति 'सर्वे वेदाः' इत्यादिना। ननु कयमेकस्य प्रशंसोपदेशयोः करणत्वमिति चेन्न एकं वाक्यं प्रशंसा या प्रकृष्टवचनरूपा तद्रूपं प्रकृष्टवाञ्छाविशिष्टं वा सद्देव मन्त्ररूपोपदेशकर्मरूपमिति 'शंसा वचनवाञ्छयोः' इति विश्वः। 'चन्द्रसूर्यग्रहे तीर्थे सिद्धक्षेत्रे शिवालये। मन्त्रमात्रकथनमुपदेशः स कथ्यते'॥ इति रामार्चनचन्द्रिकायां रुद्रयामलवचनम्। उत्तरवाक्यं प्रशंसाविशिष्टं ग्राह्यम्। तेन प्रश्नवाक्यस्य प्रशंसावैशिष्ट्येपि न क्षतिः। प्रशंसावैशिष्ट्यं यदि प्रश्नवाक्यस्य विभाव्यते तदोग्। 915