अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१८२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ अ० ८ सू० २७ योनिश्च प्रगेव । शाक्तवादनिराकरणाय चकारः । तत्र युक्तिश्रुती प्रमाणयति हि गीयत इति । युक्तिस्तावत् 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इति पूर्वमेकमेव प्रतिज्ञातम् । आकाशाद्धेव, आनन्दाद्धयेवेत्याद्येवकारैरनन्यकारणत्वं जगतोऽवगम्यते । इतरापेक्षायां द्वैतापत्तेः । गीयते च 'कर्तारमीशं पुरुषं रश्मिः । कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्' इति श्रावणात् ब्रह्म भवतु परं तु पृथिवीयोनिरोषधिवनानामिति च दर्शनात् । पृथिवी कथं स्वरूपं किं न चय देव्या अथर्वणशीर्षं व्याख्यासामः ॐ सर्वे वै देवा देवीमुपतस्थुः । कासि त्वं महादेवी साब्रवीदहं ब्रह्मस्वरूपिणी ततः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगत् । शून्यं चाशून्यं च अहमानन्दानानन्दौ अहं विज्ञानाविज्ञाने अहं ब्रह्माब्रह्मणी द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति आथर्वणीश्रुतिः । एवं च शक्तिः समवायिनी इति शाक्तानां भ्रदः तदुक्तं— 'सर्वे शाक्ता द्विजा जात्या न शैवा न च वैष्णवाः । यस्मादुपासते नित्यं गायत्रीं वेदमातरम्' ॥ इति तस्स वादस्स निराकरणाय चकारः कथं योनिः शक्तिश्च युक्तिश्रुतिभ्यां प्रचेति हि गीयत इति सूत्रांशात् । योनित्वप्रतिपादनस्यानतिगूढत्वात् युक्तेश्च गूढत्वेनाभ्यर्हितत्वाद् ब्रह्मविदां तां पुरस्कृत्याहुः तत्र युक्तीति । हियुक्तिवाचकमव्ययमित्याहुः युक्तिस्तावदिति । सदेवेति अयमर्थः । पृथिवीयं चानन्तपदाभ्यामुच्यते कोशे पृथिवी अनन्तां विजयां शुद्धामिति यस्या अन्तो न लभ्यते तस्मादुच्यते अनन्तेति च इति देव्याः अथर्वणशीर्षे तथा च यदि शक्तिवादो न निरस्यात् तदा एव- कारेण ज्ञानानन्तेन व्यवच्छिन्द्यात् । उपलक्षकं सत्पदं न वदेदद्वितीयपदं चेतन्यवाद्यानं युक्तिः । ननूपलक्षणविधयास्तु शक्तिवाद इति चेत्तत्राहुः पूर्वमेकमिति तथा च वादान्तरमिलत आपाततः 'एकमेव विज्ञानं प्रतिज्ञातं बाध्येतेत्यर्थः । ननु देव्या अथर्वणशीर्षे सैषा सत्त्वरजस्तमांसि सैषा ब्रह्म- विष्णुरुद्ररूपिणी सैषा प्रजापतीन्द्रमनव इति श्रावणात् सदपि सास्त्विति चेत्तत्राहुः आकाशाद्धेवेति अस्तु परं त्वाकाशपदवाच्यायास्तद्रूपायो न त्वन्यग्रन्थस्तुतायाः भगवच्चरिताविद्वत्तया ब्रह्मवादबद्वादे- नेति द्योतनाय आकाशाद्वेवेति पूर्वमुक्तम् 'यस्याः परतरं नास्ति सैषा दुर्गा प्रकीर्तिता' इति श्रुतेः । अवगम्यत इति । ननु भगवच्चरिताविद्वांसः 'कृष्णोऽहं पश्यत गतिम्' इति फलप्रकरणे यथा तस्या एवकारव्यावर्त्याया नावगम्यते अत एव देव्या अथर्वणशीर्षे— 'कालरात्री ब्रह्मस्तुतां वैष्णवी स्कन्दमातरम् । सरस्वतीमदितिं दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम् । महालक्ष्म्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि । तन्नो देवी प्रचोदयात्' ॥ इति । अत्र अदितिः दुहिता । अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्षाद्वा दुहितेति श्रुतेः । महालक्ष्मी राधामि । भक्त अर्चास्थापने उपनिबन्ध्नानमावश्यकमिदमथर्वशीर्षमज्ञात्वा योऽर्चां स्थापयति शतपद्मं जप्त्वा नात्मा शुद्धिं च विन्दति । नन्वव्यभिचारिकिमन्द्धालुत्वेपि प्रवृत्तवेदान्तशास्त्रसिद्धान्तविरोधस्तु स्यात् शक्ताश्च पाक्षिकत्वात्तथापि राद्धान्ते स्यादत आहुः इतरापेति ननु सत्यं पाक्षिकत्वापत्तिरिति परं तु द्वैतापत्तिस्तु वारणीया । 1034