अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १८४ ब्रह्मयोनिम्' । 'यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः' इति च 'मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्' इति । 'तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता' इति च । अक्षरपुरुषोत्तमभावेन तथात्वम् । तस्माद् योनिरपि भगवान् पुरुषोऽपि सर्वं वीर्यं जीवश्च सर्वं भगवानिति । 'इदं सर्वं, यदयमात्मा' इति सिद्धम् । तस्मात् केनाप्यंशेन प्रकृतिप्रवेशो नास्तीत्यशब्दत्वं सांख्यमतस्य सिद्धम् ॥ २७ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादेऽष्टमं प्रकृत्यधिकरणम् ॥ ८ ॥ रश्मिः । 'रुद्रोऽरुद्रश्च दन्ती च नन्दिः षण्मुख एव च । गरुडो मथ विष्णुश्च नारसिंहस्तथैव च । आदित्योमिश्र दुर्गैश्च क्रमेण द्वादशाम्भसि' ॥ इति तैत्तिरीये द्वादशाङ्गः पुरुषः स च महानारायण 'अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान्' इत्यत्र रामानुजभाष्ये रसरूपः 'रसो वै सः रसँह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति' इति तैत्तिरीयादाहृत्य व्याक्रियतेऽतो न द्वैतमिति बोध्यम् । साकारब्रह्मस्थापिका महानारायणे श्रुतिः 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात्' इति अनन्तरूपेषु द्वादशाङ्गः पुरुषोऽप्यतः 'प्राकृतबीजरूपाय गोविन्दाय नमो नमः' 'गायत्रीं वेदमातरम्' इति यदुक्तं तत्तु 'पूर्वा तैः कल्पयेत् सम्यक्संकल्पः कर्मपावनीम्' इति वाक्यात् पूजोपयोगि तदुपासनम् । एवं युक्तिमुक्त्वा श्रुतिं वक्तुमाहुः गीयते चेति अक्षरब्रह्मपुरुषोत्तमभावार्थं ब्रह्मणोऽक्षरस्य योनिः पञ्चमहाभूतयोनिम् । ननु भूतयोनिरित्युक्तं न सर्वयोनिरिति चेत्तत्रोपबृंहितश्रुतिः सूत्रे गीयत इत्याशयेनाहुः मम योनिरिति । ननु तथापि चेतने तौस्थ्यमिति सिद्धमित्यसिद्धमिति चेत्तत्राहुः तासामिति । एवं जडेषु बीजप्रदत्वं चेतनेषु पितृत्वमिति विशेषः । अक्षरपुरुषोत्तममिति । ब्रह्मयोनिमित्यत्र व्याख्यातम् । तथात्वं योनित्वम् । बीजप्रदत्वं च । सिद्धमाहुस्तस्मादिति उक्तोपपादनात् । योनिपुरुषौ चरमवाक्ये । सर्वमिति तृतीये वीर्यं गर्भमिति तृतीये जीवोपि महद्ब्रह्मेति तृतीये उक्तेयं श्रुतिं प्रमाणयन्ति इदं सर्वमिति । सांख्यमतस्येति अन्यथा षड्शास्त्रेषु निवेशो न स्यात् । पञ्च चत्वारि वा शास्त्राणि स्युः तथा च । 'ऋचा चोपनिषद्वैश्च सांख्ययोगैश्च सात्वतैः । उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं साऽमन्यतात्मजम्' ॥ इति वाक्यं विरुध्येत । तथा च द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायोक्तोर्नामिवत्समवायित्वमिति सिद्धम् । तथा सति जडब्रह्मापवस्तू प्रवर्तेते चिन्मनुप्रजापतीन्द्रा य एष स्वान इवालम्पते सेन्द्र योनिरिति तैत्तिरीयात् ब्रह्मविष्णुशिवाः नारदः 'उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे' इति स्मृत्या अयोनिजाः शंकर- भाष्ये तु कवित्वात्तद्वचनोपि योनिशब्दो दृष्टः 'योनिष्ट इन्द्रनिषदे अकारिती' सर्वे योनिशा इति बहुनामनुग्रहो न्याय्यः इत्यनेन बाधात् इति बोध्यम् । अन्यत्र स्त्रीयोनेरप्यस्त्येवावयवद्वारेण गर्भं प्रत्युपादानत्वमित्युक्तम् । तच्छुक्रयोनित्समवेतत्वात् शरीरस्येति भाष्यविरुद्धम् । रामानुजभाष्येपि योनिशब्दश्च प्रभववचनः इत्यूर्णनाभिसिद्धान्तः । मध्वभाष्ये तु ब्रह्माण्डवाक्ये अप्युक्ते 'व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वं विद्भिरुच्यते । सूतिरव्यवधानेन प्रकृतित्वमिति स्थितिः' ॥ 1035