अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण दिया गया है:

१८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० १ अ० ४ सू० ४. भाष्यप्रकाशः। प्रत्यक्षसिद्धाच्छन्दप्रत्यक्षाभ्यामेव सिद्धम् । एवं दुःखित्वाज्ञत्वादिविशिष्टाज्जीवादपि नित्य- निरवद्यानन्दात्मकस्य तस्य वैलक्षण्यं सिद्धम् । तथा च ब्रह्म यदि जगदुपादानं जीवसांशि वा स्यात् तदुभयविलक्षणं न स्यात् । यतो नैवमतो नैवमित्येवं बाधकस्तर्को बोध्यः । भास्कराचार्यास्तु, देहेन्द्रियान्तःकरणप्राणात्मवादिमतेन तेषु कादाचित्कं चैतन्यमुप गम्य, जगद् ब्रह्मसलक्षणं ब्रह्मोपादेयत्वाद् यदेवं तदेवमिति सामान्यव्याप्तिमत्तानुमानेन जगतो ब्रह्मसलक्षणत्वेऽनुमिते पूर्वोक्तहेतोः स्वरूपासिद्धत्वमाशङ्क्य यदि देहेन्द्रियादीनामिवान काशादीनां पाषाणान्तानां चैतन्यमनुद्भूतं स्यात् तद्वत् कदाचिदुपलभ्येत न चैवमुप- लभ्यते हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थक्रियायाः कदाप्यदर्शनाच्चैतन्यस्य च तदनुमेयत्वादतस्तेषु चैतन्य- स्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यां बाधितत्वेन स्वरूपासिद्धिं निरस्य, विलक्षणत्वादिति हेतुं साधित- वन्तः । तेन शरीरादिष्वपि चैतन्यसाधकहेतूनां साधारणत्वं व्यतिरेकव्यभिचारादिकं चोद्भाव्य तेष्वप्यचेतनत्वमेव साधनीयमिति तदीयः पूर्वपक्षाशयः । शेषं विवृण्वन्ति विलक्षणत्वमित्यादि । रश्मिः। 'मन्दाः सुमन्दमतयः' इति वाक्यात् । शाब्देति 'अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इत्यत्र ब्रह्म प्रत्यक्षं वक्ष्यति । ऐश्वर्यादिविलक्षणधर्मानाहुः एवं दुःखित्वेति । हेतुं शोधयितुं भास्करा- चार्यमतमाहुः भास्करेति । ननु पूर्वपक्षे हेतुशोधनस्य किं प्रयोजनमिति चेन्न । सिद्धान्ते वैरूप्याङ्गीकारेण तदुपयोगात् । देहेन्द्रियादीति । नानर्षिमतानि प्रवृत्तानि तत्र सांख्यैकदेशी तार्किकश्चोद्भिद्येते । न च भास्कराचार्यमतप्रवेशः एतत्सूत्रे इत आरभ्यापादसमाप्तेस्तर्कावष्टम्भेन सांख्यादीनां य आक्षेपस्तत्समाधानं क्रियत इति वाच्यम् । ततो युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहार इत्युक्तभाष्योक्तिविषयत्वात् । श्रुतिस्तु ब्रह्मविचित्रपाठकस्यानुकूल्यार्थं तस्याः विप्रतिषेधः विज्ञानं चेतनं अविज्ञानमचेतनमुभयोरेकत्तरोर्यः प्रमाणमेकतरो नेति तस्य परिहारः । 'दृश्यते तु'इत्यत्र कार्यकारण- योर्वैरूप्यमिति सिद्धान्तात् । वैरुप्यं 'विज्ञानं चाविज्ञानं च'इत्युक्तम् । अविज्ञानं प्रकृतिसमवायिकत्वे संभवतीति सांख्यैकदेशितर्कः । देहेन्द्रियाद्यात्मवादिनोऽग्रेतनसूत्रे स्फुटाः । जगत्पक्षः । ब्रह्मसलक्षणं साध्यम् । ब्रह्मोपादेयत्वादिति हेतुः । सामान्येति सामान्यव्याप्तिर्विषयते यस्य परामर्शस्य कारणता- संबन्धेन तादृशानुमानेन परामर्शनम् । स च ब्रह्मसलक्षणव्याप्यब्रह्मोपादेयत्ववज्जगदिति । 'व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्शः' । पूर्वोक्तेति विलक्षणत्वहेतोः । स्वरूपेति पक्षे हेत्वभावः स्वरूपा- सिद्धिः । मृदो द्रव्यं धूमादितिवत् । तदनुमेयत्वादिति । चेतनः हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थक्रिया- वत्त्वात् । अत्त इत्यनुमापकहेतोरभावात् । तेष्विति उपगतकादाचित्कचैतन्येषु देहेन्द्रियादिषु । बाधितत्वेनेति पक्षे देहेन्द्रियादिषु साध्यस्य चैतन्यस्याभावाद्बाधः । बाधस्तु पक्षे साध्याभावः इति मुक्तावल्याम् । चैतन्यसाधकेति हिताहितादिरूपः ब्रह्मोपादेयत्वरूपः सामान्यव्याप्त्या स्मारित- विशेषव्याप्तौ हेतुः विष्णुमित्रोत्पन्नत्वादिः । देवदत्तमचेतनः विष्णुमित्रोत्पन्नत्वात् तद्भ्रातृवत् । एतेषां साधारणत्वं शरीरादिषु साध्यवदन्यवृत्तित्वादि । साध्यवदन्यत् शरीरादि तद्वृत्तित्वं हिताहितादि- रूपादिहेतुत्रयाणामिति । व्यतिरेकव्यभिचारः शरीरादिषु ब्रह्मसलक्षणत्वाभावेऽपि ब्रह्मोपादेयत्वा- भावाभावात् । यत्र ब्रह्मसलक्षणत्वाभावस्तत्र ब्रह्मोपादेयत्वाभाव इति व्यतिरेकव्याप्तिस्तस्या व्यभि- चारः । आदिपदेन व्यतिरेकव्याप्तिशोधकस्तर्कः । यदि ब्रह्म सलक्षणत्वाभाववत्स्यात् ब्रह्मोपादेयत्वा- भाववत्स्यादिति । तेष्विति देहेन्द्रियादिषु । देहेन्द्रियादयः अचेतनाः कादाचित्कचेतनवत्त्वात् । 1086