अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ३ अ० १ सू० ७ आकाशोत्पत्तौ श्रुत्या सिद्धायाम्, ‘आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः, भाष्यप्रकाशः। मयरूप इत्याह । तन्न । उक्तश्रुत्योर्जीवविषयत्वेन ताभ्यां जडाविभागास्यापादयितुमशक्यत्वात्, उपक्रमे ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्’ इति प्रतिज्ञायाग्रे तेजःप्रभृतिसृष्टिकथने- नाग्रे च ‘सन्मूलाः सोम्येमाः प्रजाः’ इत्यादिना सति ब्रह्मणि सर्वमूलत्वस्यैव निगमनेन च जडस्य सर्वस्य ब्रह्मैवोपादानमिति सिद्धयति, तथा सति प्रलयेऽपि न कार्यस्याविभागमात्रता, किन्त्वै- कीभावपर्यन्ततेति, लोके सुवर्णादिविकारेषु तथैव दर्शनात् । सांख्यैरपि कार्यस्य प्रतिसंक्रमे कारणभावस्यैवादरणाच्च । एवं सति भूताकाशवयवविचारेऽपि यथाञ्जस्याभावाद्द्वारा ब्रह्मैक्य- पर्यन्तता, तथास्यापि त्वदभिमतावयवद्वारा ब्रह्मैक्यपर्यन्ततैव । प्रकृतेऽपि जन्यत्वस्य समन्वया- ध्याय एवोपपादितत्वात् । एवं जीवस्यापि नाविभागमात्रम्, ऐतदात्म्यमध्ये तस्यापि प्रवेशात् । एतावान् परं विशेषो यज्जीवस्य न विकृतौ प्रवेशः। अंशत्वादेवैतदात्म्यात् प्रतिज्ञापूर्तेः अतोऽपार्थोयमाडम्बर इति । प्रकृतमनुसरामः । नन्वाकाशोत्पत्तिसमर्थने ‘आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः’ इत्यादिश्रुतीनां विरोधः कथं परिहार्य इत्यत आहुः आकाशोत्पत्तावित्यादि । सिद्धायामिति छान्दो- ग्यस्थप्रतिज्ञाबलात् सिद्धायाम् । तथा चाकाशवदिति श्रुतौ या आकाशस्य ब्रह्मोपमानता, सा, ‘समोऽनेन सर्वेण’ इत्यत्र यथा सर्वस्य भगवदुपमानता भगवतस्तत्तत्परिमाणतायां पर्यवस्यति, न तु सर्वस्य ब्रह्मतुल्यपरिमाणत्वे । तथात्राप्युपमानता ब्रह्मणो व्यापकत्वनित्यत्वयोः पर्यवस्यति, न त्वाकाशस्य भगवत्तुल्यत्वे, सर्वगतनित्यशब्दयोर्ब्रह्मविशेषणत्वात् । ‘न तत्समश्चाभ्यधिकश्च रश्मिः। कार्यरूपा अनित्या । जीवविषयेति पूर्वस्याः नानालत्यानां वृक्षाणां रसान् समवहारमेकतां रसं गमयन्ति, ते यथा तत्र न विवेकं लभन्त इत्यन्ताया दृष्टान्तत्वेन ‘एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामहे’ इत्यत्र नानागतीनां वृक्षाणां समवहारं समाहृतैकतां मध्वात्मकतां रसं गमयन्ति रसानां मधुत्वं संपादयन्ति ते यथा तत्र मधुनि न विवेकं लभन्ते तथेमे जीवाः ब्रह्मणि संपद्य न विदुरित्यर्थात् । द्वितीया तु व्याख्याता एवं जीवविषयत्वेन । तर्हि जीवाविभागाद् द्वैतं भविष्यतीत्याशङ्कामपनुदन्तो जीवजडयोः सतोरपि ब्रह्माद्वैतमाहुः उपेति । तथेति ब्रह्मणः समवायित्वे सति । एकीति कारणैकीभावेत्यर्थः । तथैवेति अविभागानन्तरं कारणैकतादर्शनात् । संमतिमाहुः सांख्यैरिति । प्रतिसंक्रमे नाशे । कारणेति प्रथमाध्याये ‘कारणभावाच्च’ इति सूत्रे । भूतेति व्य- न्तिलाकाशविचारे । यथाञ्जस्येति ‘तस्माद्वा’ इति श्रुतावञ्जस्यौषधावोषधेः पृथिव्यां तस्या अप्सु तासामग्नौ तस्य वायौ तस्याकाशे तस्य ब्रह्मणि लय इत्येवं ब्रह्मैक्यपर्यन्तता । अस्यापि इति आकाशस्य । समन्वयेति चतुर्थपादे ‘ज्योतिष्क्रमात् तु तथाह्यधीयत एके’ इति सूत्रे । स्वमतेनाहुः एवमि- त्यादिना । विरोध इति यः ‘शब्दाच्च’ इति सूत्र उक्तः । आकाशोत्पत्तिश्रुतिराकाशानुत्पत्तिश्रुतिसमेति नैकतरसिद्धिः शक्यवचनेति श्रुत्येलस्य पदस्यार्थमाहुः छान्दोग्येति छान्दोग्यस्थप्रतिज्ञाश्रुतिबलात् । तेन श्रुत्यासिद्धायामित्येकं पदं भाष्ये समस्तम् । छान्दसनामत्वारोपेणैकदेशग्रहणं सिद्धाया- मितीति प्रतीकेन श्रुत्या सिद्धायामिति व्यस्ते पदे यदा तदा सुगमान्वयः। श्रुत्यविरोधरूपपदार्थ- समन्वयार्थं क्रमेण श्रुतिषु विशेषणानाहुः तथा चेति । तत्तदिति । ‘य आकाशमन्तरो यमयति’ इति श्रुतेराकाशपरिमाणतायाम्, ‘यः पृथिवीमन्तरो यमयति’ इत्यादिभ्यः सर्वपरिमाणतायाम् । 1310