अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण दिया गया है:

४४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०२ पा०३ अ०९ सू० १६ भाष्यप्रकाशः। भिक्षुस्तु अन्तःकरणस्य रूपभेदेनाकाशवन्नित्यानित्यत्वं स्वीकृत्यात्र नित्यान्तःकरणस्या- भिप्रेतत्वात् तदुत्पत्तिव्यपदेशो भक्त इत्येवमर्थमाह। तदस्माकमप्यभिमतम्। परं यन्नित्यत्वेन तस्याभिमतं तदस्माकं वेदसूक्ष्मरूपत्वेन भगवदीयत्वेन, न तु तत्त्वान्तरत्वेनेति विशेषः। रामानुजाचार्यास्तु इदं सूत्रं प्रासङ्गिकत्वेनेच्छन्ति, तथाहि 'पूर्वं तेज ऐक्षत' इत्यादौ तेजःप्रभृतयः शब्दाः ब्रह्मैवाभिदधतीत्युक्तम्। तथा सति तैस्तैः शब्दैस्तत्तद्व्यपदेश उपरुध्यत इति शङ्कायां चराचरसूत्रं प्रववृते। अर्थस्तु, चराचरव्यपाश्रयस्तत्तद्व्यपदेशो भक्तः लोके वाच्यैकदेशे भक्त्वोक्त इत्यर्थः। समस्तप्रकारिणो ब्रह्मणः प्रकारभूतवस्तुग्राहिप्रत्यक्षादिप्रमाणावि- षयत्वाद् वेदान्तभवणात् प्रकारप्रकारिप्रतीतेः प्रकारिप्रतीतिभावभावित्वाच्च तत्पर्यवसानस्येति। यद्वा, तेजादयः शब्दास्तत्तद्वाचका इति तेषां ब्रह्मवाचकत्वं भक्तमित्यत आह चराचरेति। चराचरव्यपाश्रयस्तद्व्यपदेशश्चराचरवाचिशब्दप्रयोगो ब्रह्मण्यभक्तः। कुतः तद्भावभावित्वात्, सर्वशब्दानां वाचकभावस्य नामरूपव्याकरणश्रुत्या ब्रह्मभावभावित्वादिति द्विधा व्याख्यानात्। अत्रोदासीना वयम्। माध्वास्तूक्तसूत्रद्वयात्मकमधिकरणं लयक्रमविचारपरमिच्छन्ति। तत्रापि वयं तथैव ॥१६॥ इति नवमं अन्तरा विज्ञानमनसीत्यधिकरणम् ॥९॥ रश्मिः। सूत्रांशे त्वस्तीत्यपेक्षणेन संभावनार्थकलिङन्तधात्वनपेक्षणात् विध्याद्यर्थासंभवाच्च । न चास्ती- त्यध्याहर्तव्यम् । गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तीनां निमित्तमिति व्याकरणसिद्धान्तात् । जात- कर्मादिशास्त्रस्यापि भाक्तजन्मवादीति न पूर्वपक्षोक्तदोषः । तथा च दोषबाहुल्यादेकवाक्यत्वपक्ष इत्येवकारः । आकाशेति । भगवान् अयमाकाशस्य नित्यानित्यत्वे स्वीकरोतीत्युक्तं 'यावद्विकार'- सूत्रे । वेदसूक्ष्मेति । 'मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपम्' इति वाक्यात् । भग्वेति । 'मनस उत ये मनो विदु'रिति श्रुतेः । पूर्वमिति अन्तरासूत्रे । तेजःप्रेति तेजोबन्नानि । तत्तदिति तेजबन्नादिव्यपदेशः । चराचरेति चराचरप्रतिपादकः । भाक्त इति ब्रह्मणि भक्तः । वाच्येति । वाच्यं ब्रह्म, तदेक- देशः शरीरं तत्र मंक्या आभर्ध । समस्तेति समस्तं चराचरं प्रकारः शरीरं तदस्यास्तीति तथो- क्तम् । तस्य ब्रह्मणः । प्रकारेति । प्रकारभूतं वस्तु चिदचिच्छरीरूपं तद्ग्राहिप्रत्यक्षादि प्रमाणं तद्- विषयत्वं ब्रह्मणस्तत्त्वात् । वेदान्तेति । अन्तर्यामिब्राह्मणात् प्रकारप्रकारिविषयिण्याः प्रतीतेर्भाव- भाविनोः प्रकारप्रकारिणोर्विषययोर्भावात् विषयत्वात् । तत्परीति तेजब्रादिशब्दानां प्रकार- पर्यवसानस्य । चराचरेति व्यस्तमपि समस्तेन व्याख्यातम् । वाश्रीति व्यपाश्रयपदार्थः । शब्देति तत्पदार्थः । नामरूपेति वाच्यं रूपं वाचकं नाम । श्रुतिस्तु 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति । ब्रह्मभावेति ब्रह्मभावो न जीवः तत्वमसीत्यत्र तस्य भाव इति व्याख्यानात् । तेन भावित्वात् । देवदत्तो विष्णुमित्र इति । व्याख्यानादिति इच्छन्तीति पूर्वेणान्वयः । अत्रेति सिद्धान्तस्यास्य 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' इति सूत्र एवोक्तत्वेन तथा । लथेति अधिभूतादीनि सर्वाण्युत्पत्ति- क्रमवैपरीत्येन लीयन्ते कानिचित्क्रमेण वेति संदेहे सर्वेषां न व्युत्क्रमेण लयः किंतु केषांचित्क्रमात्केषां- चिद्व्युत्क्रमादिति पूर्वपक्षे, सर्वेषां व्युत्क्रमेणेति सिद्धान्तः । पूर्वसूत्रे 'विपर्ययेण तु क्रमः' इत्युक्त्वा 1340