अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का शुद्ध देवनागरी पाठ (लाइन-दर-लाइन) दिया गया है:

११४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ३ अ० १४ सू० ३६ जडस्य च स्वातन्त्र्याभावान्न कर्तृत्वम् ॥ ३६ ॥ भाष्यप्रकाशः । विकारप्रत्यये मानत्वम् । श्लोके तस्य यज्ञकर्तृताया वक्तव्यत्वात् । श्रुत्यन्तरे च यजमान- भागप्राशनप्रशंसायाम् ‘एतावान् वै यज्ञो यावान् यजमानभागो यज्ञो यजमानो यद्यजमानभागं प्राश्नाति यज्ञ एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति’ इति यज्ञस्वामित्वेन यजमानस्य यज्ञतायाः कल्पनया उप- दिष्टत्वायजमानधर्माणां श्रद्धादीनां शिरस्त्वोदिः यज्ञशिरःप्रभृतिरूपत्वं कल्पनयोच्यते । पञ्चाग्निविद्यायां श्रद्धाहोमकथनात् तस्या यज्ञाङ्गतया तद्धर्मत्वम्, ऋतसत्ये प्रमीयमाणानुष्ठीय- मानौ धर्मो । योगश्चात्मचिन्तनसाधनत्वायशिखाद्युपनिषत्सु विहितत्वाच्च धर्म एव । महर्लोको- ऽप्याधारतया योगयज्ञाङ्गम् । इदं च तृतीयाध्यायेन संगतम् । अत इयं कल्पना यज्ञत्वार्थेति नास्या विकारप्रत्ययसाधकत्वमित्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । ननु भवत्वेवं तथापि यज्ञादिकर्तृत्वं शरीरविशिष्टस्यैवेति बुद्धावेव कर्तृतायाः पर्यवसानमित्यत आहुः जडस्येत्यादि । रश्मिः । श्लोक इति ‘विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्मज्येष्ठमुपासते’ इति श्लोके । तस्य विज्ञानमयस्य । श्रुत्यन्तर इति । श्रुतिस्तु संहिताप्रथम्राष्टके सप्तमप्रश्नेस्था । एतावा- निति । स्वचिकीर्षया यजमानभक्षणकाल एतावानाविर्भावितः विद्वन्मण्डनोक्तदिशा सर्वशक्तित्वा- द्ब्रह्मणः । श्रुतिस्वाद्वा इति । यज्ञो यजमानो ‘यो यच्छ्रद्धः स एव सः’ इति स्मृतेः सामानाधि- करण्यम् । प्राश्नातीति । यदेव विद्ययेति श्रुतेर्ज्ञानपूर्वकंमशनं प्राशनम् । यज्ञ इति सप्तम्य- न्तमपि । कल्पनयेति स्मृत्याङ्गरूपसामर्थ्येन । यज्ञेति यज्ञस्य शिरःप्रभृतयस्तद्रूपत्वम् । किमेतावतेत्यतोऽत्रैकरूपतया यज्ञरूपं विज्ञानं विकारव्यतिरिक्तमित्याहुः पञ्चाग्नीति । इयं रंहत्यधि- करणस्था । तस्या इति ‘यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति’ इति श्रुतेः । अब्प- श्रद्धाया यज्ञस्य कर्तृरूपाङ्गतया तद्धर्मत्वम् । ‘चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः’ इति धर्मलक्षणात्कर्तृ- धर्मत्वम् । धर्माविति अनुष्ठीयमाने मञ्चकर्मणी । आत्मति । ‘अयं हि परमो धर्मो यद्योगे- नात्मदर्शनम्’ इति स्मृतेः । समाधौ ह्यात्मदर्शनसाधनत्वं तस्मात् । यद्वा । आत्मचिन्तनं तत्त्वसाधनं चिन्तनसाधनं तस्मात् । पञ्चमस्कन्धे चतुर्थाध्याये । ‘द्रव्यदेशकालवयःश्रद्धर्त्विग्वि- विधोद्देशोपचितैः सर्वैरपि ऋतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज’ इत्यत्र द्रव्यदेशकालाः, वयो युवा, यजमानसेति कर्तोंक्तः । विविधोद्देशपदेन परमधर्मसाधनत्वाययोगो धर्म इति प्रथमपक्षे लक्षणापत्याऽ- रुच्या हेत्वन्तरमाहुः योगशिखेति । धर्म एवेति । धर्म इति योगयज्ञे द्रव्यस्थानीयत्वेन धर्म एव चोदनालक्षणाक्रान्तत्वेनैवकारः । योगयज्ञेति । योगो यज्ञ इति कर्मधारयः । तस्याङ्ग- मिति षष्ठीतत्पुरुषः । देशरूपाङ्गम् । इदमिति श्रद्धादीनां शिरस्त्वादि । तृतीयेति तृतीयान्तं पदम् । कल्पनेति स्मृतिसामर्थ्येन शिरस्वादिकल्पना श्रद्धादीनाम् । विकारेति । तथा चोक्तं केदारेभ्य इत्यत्र सुबोधिन्याम् । ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तियुक्तो हि भगवान् । ज्ञान- क्रिययोर्गतयोरपगच्छतीव । प्राकट्यं तु विवर्तत एवेत्यलम् । अविकृतत्वमुपादानस्य । समन्वयाधि- करण उपपादनात् । तस्मादित्यादीति एवकारेण भाष्ये बुद्धिव्यवच्छेदः । बुद्धाविति बुद्धेर्गुणेनाङ्गुष्ठमात्रत्वात् । सांख्यप्रसिद्धैर्वकारः । पर्यवेति तथापि श्रुतिपथमतिसरतो ‘बुद्धेर्गुणेना- त्मगुणेन चैव भाराग्रमात्रो ह्यपरोपि’लङ्गुष्ठमात्रो दृष्ट इति ‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अङ्गुष्ठं च समाश्रितः’ 1410