अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ११५ उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७ ॥ ननु जीवस्य कर्तृत्वे हिताकरणादिदोषप्रसक्तिरिति चेन् न । उपलब्धिवद- नियमः । यथा चक्षुषेष्टमनिष्टं चोपलभते, एवमिन्द्रियैः कर्म कुर्वन्निष्टमनिष्टं वा प्राप्नोति ॥ ३७ ॥ भाष्यप्रकाशः। तथाच कर्तृलक्षणस्य बुद्धावघटमानत्वान्न बुद्धेः कर्तृत्वं किंतु जीवस्यैवेत्यर्थः ॥ ३६ ॥ उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । जीवस्य कर्तृत्वे स्वातत्र्यं प्राप्तम् । स्वतन्त्रत्वे च हितमेव स्वस्य कुर्यान्न त्वहितादि, दृश्यते तु तदपि, अतो हिताकरणादिदोषप्रसक्तिर्जीवकर्तृत्वबाधिकेति बुद्धेरेव कर्तृत्वमित्यर्थः । समाधिं व्याकु- र्वन्ति नेत्यादि । सांख्यमते भोक्तृत्वसाङ्गीकाराद् भोगस्य च सुखदुःखसाक्षात्कारत्मकत्वात् तत्र स्वातत्र्यं त्वस्य वक्तव्यम्, तथा सति उपलब्धिरूपे कार्ये तत्करणभूतानि चक्षुरादीनि व्यापारयन् यथा चक्षुषा इष्टमनिष्टं चोपलभते, एवं क्रियारूपेऽपि कार्ये तत्करणाना- मिन्द्रियाणां व्यापारणादिन्द्रियैः कर्म कुर्वन्निष्टमनिष्टं वा प्राप्नोतीति समः समाधिरित्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु-यथा, नित्योपलब्धिसूत्रे आत्मनो विभुत्व उपलब्ध्यनियमो दोष उक्तस्तथात्र आत्मनोऽकर्तृत्वे प्रकृतेश्च कर्तृत्वे दोष उच्यते । यदि प्रकृतिरेव कर्त्री स्यान्नात्मा, तदा तस्याः सर्वपुरुषसाधारणत्वात् सर्वाणि कर्माणि सर्वेषां भोगाय स्युर्नैव वा, न तु कस्यचित् । नच य आत्मा यत्सन्निहितस्तस्य तद्भोग इति सन्निधानाद् व्यवस्था । रश्मिः। इति । 'अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निष्कर्ष यमो बलात्' इति चाङ्गुष्ठमात्रे कर्तृत्वमावश्यकम् । शरीरे कर्तृत्वं यद्यप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्तते तथापि गौरवानेकप्रागभावध्वंसादिकल्पनापेक्षयैकत्राङ्गुष्ठमात्रे पर्यवसानं वक्तव्यम् । न च जीवे तस्याणुत्वेनानुद्भूतकर्तृत्वाङ्गीकारापत्तेः । अतः पर्यवसानपदम् । कर्त्रीति 'स्वतन्त्रः कर्ता' इति कर्तृलक्षणं स्वातन्त्र्यम् । बुद्धाविति । अहंकारकार्यत्वेन सात्त्विक- बुद्धित्वेन च जडत्वम् । बुद्धिर्ज्ञानमिति नैयायिकाः । इत्यर्थ इति । यद्यपि काष्ठानि पचन्तीति बुद्धावपि कर्तृलक्षणं जाघटीति बुद्ध्यायं पदार्थान्जानातीति प्रत्ययात् । तथापि गौणमुख्यन्यायेन प्रसिद्धप्रयोगापेक्षेयं भाष्यप्रकाशः । तथा च नियतयत्कार्यकत्वे प्रत्ययस्य शरीराङ्गुष्ठमात्रयोस्तदनाधार- त्वेन लक्षणाप्रसङ्गः । अत एव नानुद्भूतकर्तृत्वं दोषो नापि गौरवादिदोष इति ज्ञेयम् ॥ ३६ ॥ उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७ ॥ हितेति आदिशब्देन करणे हिताकरणापत्तिः । 'भोक्तृत्वस्येति पूर्वसूत्र उक्तम् । चक्षुरिति चक्षुषोर्ज्ञानैन्द्रियत्वेन करणे लौकिके एव हिता- करणाङ्गीकारेण न करणे हिताकरणापत्तिरित्युक्तम् । इष्टमित्यादि इष्टं भगवल्लिङ्गदर्शनादि । अनिष्टमशुभादित्यदर्शनादि 'नेक्षेतोद्यन्तमादित्यम्' इति श्रुतेः । ज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा कर्मेन्द्रिया- ण्याहुः एवमिति । कर्मेति सामान्यतः कर्म कुर्वन् । सम इति वैषम्यनैर्घृण्यसूत्रसमाधिना समः । 'घोः किः क्यन्तं स्त्रियाम्' इति सूत्राभ्यां समेत्यपेक्षितम् । तथापि स्मार्तोयं प्रयोगः । तथा च स्मृतिः 'समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम्' इति । 'आङो नाऽस्त्रियाम्' इति ना । कस्यचिदिति 1411