अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । [१६७] भाष्यप्रकाशः । निर्देशान्मनो नेन्द्रियम् । काचित्कमेकादशवचनं तु मनस इन्द्रियप्रवर्तकत्वेनोपचारात् । नचे- न्द्रियेभ्यः परा इत्यादिषु गोबलीवर्दन्यायेन पृथग्वचनमिति वाच्यम् । इन्द्रियलक्षणस्य बुद्ध्यादाव- संभवात् । किं तल्लक्षणमिति चेद् एकजातीयमात्रव्यापारकरणत्वमेव । अन्यथा शरीरादीना- मपीन्द्रियत्वप्रसङ्गात् । अन्तःकरणस्य तु चाक्षुषादिवचनादिरूपनानाजातीयज्ञानकर्म प्रति करण- त्वेनाऽस्य लक्षणस्यान्तःकरणे अभावादिति भिक्षुराह तन्न । उक्तश्रुतिस्मृतीनां मनसो बलव- त्त्वबोधनेनाप्युपपत्तेः । गीतायाम्, 'इन्द्रियाणां मनश्चास्मि' इति वाक्येन, पञ्चमस्कन्धे पुरञ्जनो- पाख्याने च, 'एकादशेन्द्रियचमूः पञ्चसूनाविनोदकृत्' इति वाक्येन च मनस्यपीन्द्रियत्वसद्भावा- निश्चयात् । नच लक्षणाभावः । देहस्थत्वे सति ज्ञानक्रियान्यतरकरणत्वं वा, तथात्वे सति रश्मिः । विषयाः । विषयानिति देशान् । भेदेनेति इन्द्रियेभ्यो भेदेन । काचित्कमिति । 'दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादश' इत्यादिश्रौतम् । उपचारादिति इन्द्रियपदस्य स्वप्रवर्तके लक्षणा प्रवर्तकत्व- संबन्धरूपा तद्ब्रूयात् । गोबलीति गोपद्वाच्यत्वेपि बलीवर्दस्य पृथग्वचनं किंचिन्निमित्तेन तन्न्यायेन । असंभवादिति तथा च न गोबलीवर्दन्यायप्रवृत्तिरिति भावः । एकजातीयेति संयोगसंयुक्तसमवायत्वादिकातीयमात्रव्यापाराः संयोगादयस्तत्प्रयुक्तं करणत्वमेव । शब्देतरो- द्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वमित्यस्मन्मत्याप्येतरेवकारः । एकजातीयमात्रेति विशेषणकृत्यमाहुः अन्यथेत्यादि । उक्तप्रकाराद् व्यापारे भिन्ने प्रकारे सति शरीरस्य विभक्तपदार्थान्तर्गतमायांशसंवलितत्वेन प्रवृद्धसत्त्वादिपदेन तादृशसत्त्वस्य रजस्तमस्सञ्च ग्रहणम् । तत्र चाक्षुषादिज्ञानानि प्रति वचनादिकर्माणि प्रति च करणत्वेन व्यापारा अपि संयोगत्वसंयुक्तसमवायत्त्वादिभिरनेकजातीया इति नातिव्याप्तिः । सत्त्वशुद्धिरपि भवति व्यापारः । नानाप्रकारे द्वितीयपक्षेपि बोध्यम् । बलवत्त्वबोधनेनेति श्रौतस्मार्तपरपदैर्बलवत्त्वस्य बोधनेने- त्यर्थः । परत्वं सर्वत्र प्रसिद्धं नियामकत्वमेकवाक्यतया इति भावः । उपपत्तेर्जाघन्यं मन्यमानं प्रत्याहुः गीतायामित्यादि । गीताया वेदार्थसंदेहे मतल्लिकान्वस सर्वार्थार्यसंमत्त्वादिति । तद्विस्ताररूपं भागवतमप्याहुर्दाढ्यर्थम् । पञ्चमेत्यादि । माभूत्तल्लक्षणसंचारः समागवतलक्षणं संचरयित्वाहुः देहस्थत्व इत्यादिना । अत्र प्रथमं लक्षणं तृतीयस्कन्धे षट्त्रिंशे सुबोधिन्यां विशेषणरहितमस्ति । तत्र सर्वेन्द्रियगुणाभासेऽतिव्याप्तिः । तस्य सर्वेन्द्रियविवर्जितत्वेनेन्द्रियत्वाभावात् । तथा च गीता 'सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्' इति । तथा च विराजोत्र प्रकरणाद्देहस्थत्वमिति लभ्यतेऽत उक्तं देहस्थत्वे सतीति । तथा च सुबोधिनी 'तैजसानीन्द्रियाण्येव' इत्यत्र ज्ञान- क्रियान्यतरकरणमिन्द्रियमिति । करणमतीन्द्रियमिति वेति । देहस्थत्वं प्राणादावतिव्याप्तमितो विशेष्यम् । जन्यज्ञानकर्मणोर्मनआदौ स्थितेर्देहस्थत्वे सतीन्द्रियत्वं स्यादतो विशेष्यम् । विशेष्ये ज्ञानक्रिये विवक्षिते ग्राह्ये अतो जन्यज्ञानक्रिययोरविवक्षितत्वान्न लक्षणस्यातिव्याप्तिः । द्वितीयस्कन्ध- पञ्चमाध्यायसुबोधिन्यां द्वितीयलक्षणमस्ति । खानीन्द्रियाणि तत्फलानि चाक्षुषज्ञानादीनि तैरात्मास्तीति ह्यात्मसत्तां ज्ञापयन्तीति लक्षणसमन्वयः । तथा च सुबोधिनी 'तैजसात्तु विकुर्वाणात्' इत्यत्र इन्द्र आत्मा ईयते अनेनेतीन्द्रियम् इति उपपादितं च तत्रैव । 'आत्मा हि न चाक्षुषः, नाप्यन्येन्द्रियग्राह्यः । व्यवह्रियते च देवदत्तस्त्वं यज्ञदत्तस्त्वमिति । स चात्मा पश्यति 1463