अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

४२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० १ अ० २ सू० ११. फलांश एवानुशय इति तु स्वमतम् । कर्म फलं च द्वयमेवेश्वरेच्छया निय- तम् । कर्म पुनर्भगवत्स्वरूपमेव ब्रह्मवादे । सोभिव्यक्तः फलपर्यन्तं तदादिसंयोग इति स्वमतम् । अन्तसंयोगपक्षमाहैकदेशित्वज्ञापनाय । भाष्यप्रकाशः। इति बोधयितुं सूत्रमवतारयन्ति फलांश इत्यादि । पञ्चमस्कन्धोक्तदेवगाथारूपस्मृतौ फलांशरूप एवानुशय इति सोऽन्तिमं भगवत्स्मृतियुक्तं जन्मोत्पाद्य निवर्तते । तदुत्तरं यन्मोक्षसाधनमपेक्षि- तम्, तत्तु शरणपूर्वकं भजतां भगवान्नेव सम्पादयति । यदि कथञ्चित् पापोत्पत्तिः, तदापि 'स्वपा- दमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि संनिविष्ट' इति, 'यत् करोषि यदश्नासी'त्यादिवाक्यात् साक्षात् परम्परया वा भगवतैव निवार्यत इति न पूर्वोक्तानुशयापेक्षेति स्वमतम् । किञ्च । कर्मात्मकानुशयपक्षेपि, कर्म तत्फलं चेति द्वयं 'एष उ एवे'त्यादिश्रुत्या ईश्वरेच्छयैव नियतम् । कर्म पुनर्भगवत्स्वरूपमेव ब्रह्मवादे । 'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासु- देवात् परो ब्रह्मन्न चान्योऽर्थोस्ति तत्त्वत' इति द्वितीयस्कन्धे ब्रह्मवाक्यात् । स द्विविधकर्मफलरूपो भगवान् फलपर्यन्तमभिव्यक्तस्तिष्ठति । सम्पूर्णे फले जाते तिरोधत्ते । कर्मशेषात्मकोनुशयो निव- र्तते । अतस्तस्य अभिव्यक्तिमारभ्य फलपर्यन्तं संयोग इति स्वस्य बादरायणाचार्यस्य मतम् । तत् 'कृतात्यय' सूत्रव्याख्याने देवगाथास्मृत्या सूचितम् । तत्रान्येषां न संमतिरिति बोधयन् आन्तं मोक्षा- रश्मिः। एवेति । उपष्टम्भत्वादेवकारः । किञ्च, एवकारस्य साधनाव्यवच्छेदकत्वे समीचीनेरतो जनकत्वं न स्या- त्साधने तुषातिरिक्तानां सङ्गातसेवायाँ नष्टानां जन्मसाधकानुशयसांशतः समीचीनेरतोऽनुत्पादकत्वात् । भगवानेवेति । एवकारस्तदर्थसाधनव्यवच्छेदकः । परम्परयेति । भगवदर्पणद्वारा । एवेति । पूर्ववत् । स्वमते कर्म विहाय भाष्ये बृहदारण्यकशारीरब्राह्मणोक्ते देहेऽनुशयानुवृत्तिः, कर्मशेषरूपत्वे सुकृत- दुष्कृतरूपत्वे चानुशयस्य नानुवृत्तिः । कर्म द्विविधं साधनं फलं चेति । तत्र साधनकर्म विहायेत्यत्र कर्मलेनोक्तं फलकर्मविषयं बोद्ध्यम् । कर्मेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म किञ्चेति । कर्मात्म- केति । कर्म चित्तशोधकत्वेन आत्मा स्वरूपं यस्य कर्मजन्यभोगसाधकसामग्रीलेशरूपस्य स कर्मात्मकः कर्मात्मकश्चासावनुशयश्च कर्मात्मकानुशयस्तस्य पक्षेपि । एवेति । पुष्टिमार्गातिरिक्त इच्छैव निया- मिकेतीश्वरव्यवच्छेदकः । कर्म पुनरिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म कर्म पुनरिति । स्वरूपमेवेति । 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा'दितिसूत्रात् । स्वरूपं तु 'ज्ञानशक्ति क्रियाशक्ती सन्दधेते परस्थिते' इति भाष्योक्तम् । एवकारस्तु वेदशास्त्रार्थत्वात् । 'कर्मैके तत्र दर्शना' दितिजैमिनिसूत्रात् । फल- पर्यन्तमिति । तदादिसंयोग इति वक्ष्यमाणत्वात्तस्य कर्मणः आदिसंयोगो लेशरूप इत्यभिव्यक्त- स्तिष्ठति । कर्मशेषात्मक इति । समासः पूर्ववत् । निवर्त्तत इति । ग्राह्यदेहस्य कर्मा- जन्यत्वमिति चतुर्थाध्याये चतुर्थचरणे वक्ष्यन्ति । तदादीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अतस्तस्येति । संयोग इति । कर्मणो द्रव्येण समवायो यद्यपि, तथाप्यपां पुरुषवचस्त्वेन तदन्तर्गतस्य संयोगः । तत्रेति । स्वानुशये । अन्येषां बादरिप्रभृतीनाम् । बोधयन्निति । बादरायणः । मोक्षावधीति । न तु मोक्षे कर्मशेषः कार्ष्णाजिनिमतसिद्धः, नापि कर्मजन्यभोगसाधक सामग्रीलेश इति भावः । 1578