अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का शुद्ध देवनागरी पाठ (लाइन-दर-लाइन) है:

४४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० १ अ० ३ सू० १२. अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ (३.१.३.) तुल्यत्वेन विचारे ऐक्ये वा पञ्चाहुतिधूममार्गयोः सोमभावं गतस्य पुनरा- वृत्त्युपसंहारे उपलक्षणेनापि पापाचारवतामुपसंहारदर्शनात् तेषामप्याहुतिस- म्बन्धो धूममार्गश्च प्राप्नोति, तन्निराकरणार्थमधिकरणारम्भः । ननु अनिष्टादिकारिणामपि सोमभावः श्रूयते, इष्टादिकारिव्यतिरिक्तानां ‘ये वै के चास्माल्लोकात् प्रयान्ति, चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ती’ति कौषीतकिनः समामनन्ति । अत्र च ‘कपूयां योनिमापद्यन्त’ इति पर्यवसानम् । तेन सर्वे चन्द्र- मसं गच्छन्ति । अयमाशयः । ‘कर्माकर्मविकर्मे’ति त्रिविधो कर्मविधायको वेदः । ‘अग्निहोत्रं भाष्यप्रकाशः। अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ ननु उक्ताधिकरणेन फलपर्यन्तं विचारे कृते किमन्यदवशिष्टं येनाधिकरणप्रणयनमित्याकाङ्क्षायां तत्प्रणयनप्रयोजनमाहुः तुल्यत्वेनेत्यादि । सोमभावस्य पञ्चाग्निविद्यायां धूममार्गे चोक्तत्वात् पञ्चाग्निप्रकारेण शरीरं प्राप्स्यतो धूममार्गेण- नैकरीत्या विचारे, सोमभावतौल्यादैक्ये वाङ्गीकृते, मार्गद्वयेन सोमभावं गतयोः पुनरावृत्त्युपसंहारे कपूयचरणानामप्युक्ततया तेषामपि मार्गद्वयसम्बन्धः प्राप्नोति । स च वाक्यान्तरविरोधान्नेष्ट इत्य- सावशिष्टत्वात् तदर्थमधिकरणारम्भ इत्यर्थः । एवमारम्भं समर्थयित्वा अस्य पूर्वपक्षसूत्रत्वं ज्ञापयन्तो व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । ननु सर्वेषां सोमभावेप्याहुत्यादिसंसर्गः कथमित्याकाङ्क्षायां तदाशयमाहुः अयमित्यादि । ‘कर्माक- र्मविकर्मे’ति प्रकारेण कर्मत्रैविध्यं बोधयन् विधायको वेदस्त्रिविधः । अग्निहोत्रमित्यादिवाक्यत्रयं तत्रोदाहरणम् । तेष्वकर्मबोधकस्य कर्माकर्तृनिन्दया अकर्मनिषेधमुखेन तत्कर्मविधायकत्वम् । विकर्मबोधकस्य तु निषिद्धाभावपरिपालनद्वारा तद्विधायकत्वम् । स चैवं त्रिविधो वेदस्त्रैवर्णिक- रश्मिः। अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ उक्तत्वादिति । ‘सोमो राजा सम्भवता’- त्ति पञ्चाग्निविद्यायाम् । ‘एष सोमो राजा तद्देवानामन्न’मिति धूममार्गे । पुनरावृत्तीति । धूममार्गे ‘अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते’ इत्यनया पुनरावृत्त्युपसंहारे इति नार्थः । कपूयाचरणानामप्युक्ततयेत्य- व्यवहितमुक्तप्रत्ययात् । किन्तु ‘जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानम्, तेनासौ लोको न संपूर्येत, तस्मा- ज्जुगुप्सेते’ति पुनरावृत्त्युपसंहारस्तस्मिन् । उपलक्षणेनेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म कपूयचरणाना- मित्यादिना । वाक्यान्तरेति । वाक्यं प्रकृतं तस्मादन्यत् वाक्यं शारीरब्राह्मणे ‘अन्धं तमः प्रविश- न्ति ये सम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रता’ इति । तस्य विरोधादित्यर्थः । अस्येति । पूर्वपक्षसिद्धान्तस्य । कर्माकर्मेति । ‘स वै दुर्ब्राह्मणः प्रोक्त’ इत्युत्तरार्धेन कर्माकर्तृनिन्दया । मुख्यमुपायः । तत्कर्मणो कर्मकर्मणो विधायकत्वम् । निषिद्धेति । निषिद्धे यद्ब्राह्मणहननं तत्रागभावो भूतत्रातहननं करिष्यतीति प्रतीतिविरोधः । तस्य परिपालनं तद्वारा परिपालनान्मुख्यपायः । ‘द्वारं पुनर्निर्ग- मनेऽभ्युपाय’ इति विश्वः । टाप् । स्त्रीत्वं लोकात् । यद्वा । ‘स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहार’ इति कोशाद्वारशब्दा- द्दाप् । ‘द्वाःस्थितायां तु योषिती’ति यदा, तदा पूर्व एव प्रकारः । तद्विधायकत्वं विकर्मविधायकत्वम् । षष्ठे द्वितीयस्य पादस्य पञ्चमे चिन्तितम् । एतत्पूर्वान्वयीत्याहुः स चैवमित्यादि । त्रैवर्णिकेति । 1580