अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१६८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ९ सू० ३०. भाष्यप्रकाशः। तदपि तथा । ब्रह्मव्यतिरिक्तनिषेधोत्तरं ब्रह्मसत्ताप्रदर्शनस्य अन्यदस्तीत्येतावत्तैव सिद्ध्या परपदवैयर्थ्यापत्तेः । अतो व्यतिरिक्तनिषेधेनाव्यतिरिक्तत्वं सर्वस्य स्वीकृत्य तावन्मात्रत्ववारणाय परं ब्रह्मान्यदस्तीत्यङ्गीकार्यमित्येव युक्तम् । द्वितीययोजनायामपि परपदवैयर्थ्यं पूर्ववदेव । तदर्थं परपदमुत्कृष्टार्थकतया व्याख्येयम् । तत्र चाभावावसान एव निषेधः सिद्ध्यतीति ब्रह्मसत्तासाधनाय, 'ततो ब्रवीति च भूय' इति सूत्रांशं नामधेयविषयत्वेन योजयित्वा, नामधेयेन तत्सत्तां साध- यित्वा, निषेधस्य ब्रह्मावसानत्वमुपपादितम् । तदपि तथा । नामधेयाङ्गीकारे तद्वत्तासिद्ध्या याव- द्विशेषशून्यत्वप्रतिज्ञाहानिप्रसङ्गात् । नामधेयकथनमात्रेणैव तत्सत्तासिद्धेस्तन्निर्वचनश्रुतिवैयर्थ्यप्र- सङ्गात् । तदादरे च 'चक्षुषश्चक्षु'रित्यादिवन्नियामकत्वतन्मूलरूपत्वयोः सिद्ध्या प्रतिज्ञाहानिस्ताद- वस्थ्याच्च । एवं तदव्यक्तादिसूत्रद्वयेऽपि यदि ब्रह्मणो दृश्यत्वादृश्यत्वयोर्द्वयोरपि स्थापनम्, तदा तु विरुद्धधर्माश्रयत्वापत्तिः । यदि च साधनाभ्यासपाकवशात् दृश्यत्वम्, तदभावे अदृश्यत्वमिति व्यवस्था, तदापि दृश्यत्वस्य प्रामाणिकत्वे 'यतो वाच' इत्यादिश्रुतिविरोधात्तादवस्थ्यम् । अप्रा- माणिकत्वे च 'कश्चिद्धीर' इत्यादिश्रुतेस्तदुक्तसाधनानां च वैयर्थ्यम् । अपिसंराधनसूत्रस्य च, न हि तेन कश्चिन्निर्णयः सिध्यति, अपि तु ब्रह्मणो दृश्यत्वबोधनेन, जीवब्रह्मणोः संराधकसंराध्याभावा- च्छेदबोधनेन च संशयस्यैवोत्पत्तिरिति । यदपि प्रकाशादिवत्सूत्रे जीवब्रह्मणोरभेदं युक्त्या व्याख्याय तत्र प्रमाणापेक्षायां वेदान्तेषु जीवप्राज्ञयोरभेदप्रतिपादनाभ्यासो हेतुत्वेन व्याख्यातः । सोऽपि शिथिलः । सौत्रस्याभ्यासपदोक्तस्य हेतोर्वैशेष्ये कर्मणि प्रकाशे च साधारण्येनोक्ततया रश्मिः। कन्यायादेव । यावन्निषेध इति । तृतीयवीप्सापक्षोक्तः । तथेति । अयुक्तम् । सर्वस्येति । मूर्तामूर्त- प्रपञ्चस्य । तावदिति । प्रपञ्चमात्रत्ववारणाय । इत्येवेति । 'मायावादमसच्छास्त्र'मिति पाद्मात् । पूर्ववदेवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदकः । तदर्थमिति । परपदवैयर्थ्यपरिहारार्थम् । तत्र चेति । द्वितीययोजनायाम् । अभावावसान इति प्रथमान्तम् । नेति न इत्येवमभावे पर्यवसानम् । निषेधोऽ- भावपर्यवसानः । एवकारस्तु यदा पुनः श्रुत्यक्षराण्येत्र योज्यन्ते । नह्यस्मादिति नेति । नहि प्रपञ्चनिषेधरूपोपदेशनादन्यत्परं ब्रह्मण आदेशनं नास्तीति तदीयग्रन्थात् । तत्सत्तामिति । ब्रह्मसत्ताम् । तथेति । अयुक्तम् । नामधेयेति । मात्रचा 'ततो ब्रवीति च भूय' इति नामधेयवाचकेतरस्याः 'सत्यस्य सत्य'मित्यस्य व्यवच्छेदः । एवेति । मात्रजर्थानुवादः । तत्सत्ता ब्रह्मसत्ता तस्याः सिद्धेः । तन्निर्व- चनेति । 'सत्यस्य सत्य'मिति श्रुतिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तदादर इति । निर्वचनादरे । नियामकेति । सत्यमूलत्वं तन्मूलत्वम् । प्रतिज्ञेति । अरूपवत्सूत्रोक्ता । इत्यादीति । 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष- दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्' इति श्रुतेः । तदुक्तेति । धीरवृत्तचक्षुष्टादीनाम् । संशयस्यैवेति । परेतरात्मनोरन्यत्वसंशयस्य । एवकारो व्याख्यानात् । अभेदेति । ज्योतिर्ब्राह्मणे 'यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरमेवमेवाय५शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तर'मिति । 'अत्र पिताऽपिता भवती'त्यादि । 'यद्वैतन्न पश्यति पश्यन्वैतद्द्रष्टव्यं न पश्य- ती'ति अभेदप्रतिपादनाभ्यासः । वक्ष्यमाणवृत्तौ तु 'तत्त्वमसी'त्याद्यभेदश्रुत्यभ्यासादित्यर्थ उक्तः । अवै- शेष्य इत्यादि । वैशेष्ये अभेदे कर्मणि आत्माभिध्यानज्ञानादौ कर्मण्युपाधौ । उक्ततयेति । तथाच वृत्तिः । यथा सौरः प्रकाश आकाशो वाङ्गुल्याद्युपाधौ कर्मणि भिन्न इव वक्र इव भाति, वस्तुतस्त्वेक- रूपः, तद्वत्प्रकाशे आत्माभिध्यानज्ञानादौ । कर्मण्युपाधौ । भिन्न इव वक्र इव भाति, वस्तुतस्त्ववैशेष्य- 1704