अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ९ सू० ३०. भाष्यप्रकाशः । द्विकारपरित्यागे कारणस्वरूपस्यापि त्यक्तत्वात् कारणत्वेनोपासनमपि हीयेतेति चेत्, नेत्युच्यते । न पृथिव्यादिस्थानतोपि परस्योभयलिङ्गता । ब्रह्मणः स्वतोऽभिभवात् । स्थानकृतस्य रूपस्य चाग- न्तुकत्वात् । ब्रह्मात्मको हि नामरूपप्रपञ्चः, न प्रपञ्चात्मकं ब्रह्म । यथा समुद्रात्मकः फेनतरङ्गा- दिः, न तदात्मकः समुद्र इति । कथं पुनर्गम्यते, सर्वत्र, वेदान्तेषु, 'अशब्दमस्पर्शम्', 'स एष नेति नेत्यात्मा', 'अस्थूल'मित्यादिषु भूतभौतिकनिराकरणात् । नचैतैः प्रपञ्चस्य मायामात्रत्वप्राप्तिः । कारणे कार्यरूपं अनेकविधं नास्तीत्येतावदवधारणेनैव वाक्योपपत्तेः प्रपञ्चाभावस्य प्रतिपत्तुमश- क्यत्वादित्येवं प्रथमसूत्रं व्याख्याय, 'न भेदा'दितिसूत्रे प्रथमं नकारमपठन्तः, 'सर्वाणि भूतानि सर्व एवात्मानः समर्पिता' इति श्रुतेर्नेमिस्थानीयेन बाह्यप्रपञ्चेन वेष्टितानामरास्थानीयानां विज्ञानात्मनामन्तरतमे रथचक्रनाभिस्थानीये परमात्मनि समर्पणाद्भेदोऽवगम्यते, अतो भोग्यभो- क्त्राकारवदुपास्यमिति सूत्रांशेनाशङ्क्य, 'न प्रत्येकमदृष्टेना'दित्यनेन मधुविद्यायां प्रत्युपाधि भेदव- चनाभावाच्च सर्वेषां चेतनाचेतनानामेकीभावः, स एव परमात्मा ज्ञेयत्वेनोपदिश्यत इति व्याख्याय, तन्मात्रसूत्रे चैतन्यमात्रं ब्रह्मेति व्याख्याय, 'ब्रह्मायाति प्रपञ्चोऽयं रूपं हित्वा तु वैकृतम् । जहाति कठिनावस्थां जलधौ लवणं यथा । चेतनेऽचेतनं क्षिप्तमभेदाच्चेतनीभवेत् । उषायां वस्तु विन्यस्तं तत्सर्वं लवणीभवेत्' इत्येतावदधिकमुक्तान्यानि सूत्राणि शङ्कराचार्यवत् व्याचक्षुः । ततः प्रकृतैतावत्त्वसूत्रे च प्रकृतस्य पुरुषस्य यदेतावत्त्वं मूर्तामूर्तोपाधिपरिच्छिन्नत्वं तत्प्रतिषेधति, ततो निर्विकल्पकं परिशिष्टं ब्रह्म भूयः पुन्र्ब्रवीति, अन्यत् परमस्तीति व्याख्याय, शङ्कराचार्योक्तमधिकरणान्तरकल्पनां सर्वोपनिषद्वदस्यामप्युपनिषदि ब्रह्मण उपक्रमोपसंहारयोरव- रश्मिः । येति । कार्यकारणोभयलिङ्गम् । सूत्रं व्याचक्षते स्म न पृथिव्यादीति । अत्र भेदाभेदावेतन्मते ताव- नुसंधेयौ । स्वत इति । कारणात्मना । अभेदस्तु कटकं सुवर्णमितिवत् । रूपस्येति । कार्यरूपस्य । कटकं सुवर्णं सुवर्णं कटकं नेति प्रतीत्याहुः ब्रह्मात्मक इति । तदात्मक इति । फेनतरङ्गबुद्बुदा- त्मकः । सर्वत्रेति सौत्रांशव्याख्या सर्वत्रेत्यादि । भूतभौतिकेति । मूर्तौ शब्दस्पर्शौ वाय्वाकाश- तन्मात्रारूपौ । भौतिकं स्थूलं वाय्वाकाशरूपम् । तयोर्निराकरणात् । एतैरिति । मृतभौतिकनिराकरणैः । अनेकेति । न एकविधं अनेकविधं शब्दतस्थूलाकाशविधं स्पर्शतस्थूलवायुविधं नास्ति, किन्तु शब्द- स्पर्शरूपं मृतसूक्ष्मरूपं कार्यरूपमिति । एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः । 'अशब्दमस्पर्श'मित्यादिवाक्योप- पत्तेः । सर्वाणीति । मधुब्राह्मणस्था । एवात्मान इत्यत्र एते आत्मान इत्यपि पाठः । नेमी रथचक्रवल- यम् । अरा वलयेऽर्पिताः स्थूलशलाकाः । रथचक्रेति । नाभी रथचक्रपिण्डिका । भोग्येति । भोग्यः प्रपञ्चो नेमिः । भोक्तारो जीवा अराः । उपास्यं परमात्मा नाभिः । इत्यनेनेति । सूत्रांशेन । प्रत्युपा- धीति । क्रियाविशेषाणां नपुंसकत्वमेकवचनान्तत्वं च । उपाधिष्पृथिव्यादि लक्षीकृत्येति प्रत्युपाधि । स एवेति । अत्रेति बोध्यम् । अन्ययोगव्यवच्छेदक एवकारः । आयातीत्यादि । आसमन्तादाप्नोति । कठिनेति । पृथिव्यवस्थाम् । 'यत्कठिनं सा पृथिवी'ति श्रुतेः । उषायामिति । रात्रौ क्वचित् । अधिकरणान्तरेति । मूर्तामूर्तब्राह्मणं विषयः । सन्देहः ब्रह्म वा मूर्तामूर्ते वा प्रतिपाद्ये इति । मूर्तामूर्ते सत्यमित्युपसंहाराद्ब्रह्मणोऽप्रत्यक्षत्वाच्च प्रतिपाद्ये इति पूर्वपक्षः । ब्रह्मप्रतिपाद्यमुपक्रमस्यासञ्जातविरोधित्वात् ब्रह्मणोऽप्रत्यक्षत्वेपि शून्यवादप्रसङ्गादिति सिद्धान्तः । तदिदं नाधिकरणान्तरम् । तत्र तृतीयान्तं 1706