अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १७७

भाष्यप्रकाशः। रूपत्वमिति । 'पूर्ववद्वे'त्यग्रिमसूत्रे वाशब्दः पक्षद्वयव्यावृत्त्यर्थः । एकस्यैव द्रव्यस्यावस्थाविशेषयोगेऽपि ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्द्रव्यस्वरूपत्वादुक्तदोषादनिर्मोक्षप्रसङ्गः । अथ प्रभातदाश्रययोरिवाचिद्ब्रह्मणो- र्ब्रह्मत्वजातियोगमात्रं विवक्षितम्, तदा अश्वत्ववद्ब्रह्मापीश्वरे चिदचिद्वस्तुनोश्चानुवर्तमानं सामा- न्यमिति सकलश्रुतिस्मृतिव्यवहारविरोधः । अतः पूर्ववदेव, 'अंशो नानाव्यपदेशात्' 'प्रकाशादिवत्तु नैवं पर' इति जीववत् पृथक्स्थित्यनर्हविशेषणत्वेनाचिद्वस्तुनो ब्रह्मांशत्वम्, विशिष्टवस्त्वेकदेशत्वे- नाचिद्व्यवहारो मुख्यः, विशेषणविशेष्ययोः स्वरूपभेदेन भेदव्यवहारोपि मुख्य इति ब्रह्मणो निर्दोषत्वं रक्षितम् । तदेवं प्रकाशजातिगुणशरीराणां मणिव्यक्तिगुण्यात्मनोऽपृथक्सिद्धविशेषण- तया यथांशत्वम्, तथैव जीवस्याचिद्वस्तुनश्च ब्रह्म प्रत्यंशत्वम् । किञ्च । 'स एष महानज आत्मा अजरः' 'नास्य जरयैतज्जीर्यत' इत्यादिभिर्ब्रह्मणोऽचिद्धर्मप्रतिषेधादपि विशेषणविशेष्यत्वेनैवांशांशि- भाव इत्यर्थः । अतः सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुविशिष्टं कारणभूतं ब्रह्म, स्थूलचिदचिद्विशिष्टं वस्तु कार्यभूतं ब्रह्मेति कारणात् कार्यस्यानन्यत्वं कारणभूतब्रह्मविज्ञानेन कार्यस्य ज्ञाततेत्यादि सर्वमुपपन्नम् । ब्रह्मणो निर्दोषत्वेन कल्याणगुणाकरत्वेन चोभयलिङ्गत्वमपि सिद्धमित्याहुः । तत्र प्रथमे द्वितीये च यदधिकरणारम्भप्रयोजनमुक्तं तत्र वयमुदासीनाः । ब्रह्मप्राप्तीच्छा- जननाय ब्रह्मणो निर्दोषत्वसाधनाय चेदानीं ब्रह्मणो निर्दोषकल्याणगुणाकरत्वे निरूपणीये जिज्ञा- सासूत्रमारभ्य निरूपितस्य ब्रह्मस्वरूपनिरूपकग्रन्थस्य निष्प्रयोजनकत्वापत्तेः । तेनैव तथात्वसिद्धावे- तदधिकरणद्वयवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च । तेनासिद्धाविदानीमपि तद्विषयवाक्यैरेव निर्णयस्य कर्तव्यतया तत्सिद्धेः सुतरां दौर्घट्यादिति । यत् पुनर्द्वितीये कारणभूतस्य ब्रह्मणश्चिदचिद्विशिष्टत्वमुक्तम् । तच्चिन्त्यम् । आदिसृष्टिप्रा- काले वैशिष्ट्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तत्र सत्तत्सत्याक्षरादिपदैः कारणस्य निर्देशात्, तेषां च 'ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'एतद्वै तदक्षरं गार्ग्य'त्यादि-

रश्मिः। सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ती'ति 'समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पद'मित्याद्याः । एवमिति । ब्रह्मा- चित्प्रपञ्चानां भिन्नानामपि विशिष्टत्वेन तादात्म्यमचित्प्रपञ्चस्यापि ब्रह्मस्वरूपत्वमित्यर्थः । पक्षद्वयेति । ब्रह्मणः संस्थानविशेषा एवाचिद्वस्तूनि, ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रूपेणावस्थानमिति पक्षद्वयव्यावृत्त्यर्थः । उक्तेति । 'भेदश्रुतयो ब्रह्मणोऽपरिणामी'त्यादिग्रन्थोक्तात् दोषात् । अपहतपाप्मत्वादिप्रकारकज्ञाना- विषयत्वेपि तज्ज्ञानादनिर्मोक्षप्रसङ्गः । मोक्षनिष्क्रान्ताभावप्रसङ्गः । मोक्षनिष्क्रान्तशब्दो भावप्रधानः । अश्वत्ववदिति । 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्वव'दित्यस्य वासनयोपमानम् । ब्रह्मापीति । मनोवा- गविषयवस्तु महेश्वरत्वं वा सामान्यमित्यनेनान्वयः । तादृशं तद्वस्त्विति । विशिष्टाद्वैतम् । अतो भेदप्रतिपादिकाः सकलश्रुतिस्मृतयस्तासां व्यवहारास्तेषां विरोध इत्यर्थः । पूर्ववदेवेति सौत्रं पदं व्याख्यान्ति स्म अंशो नानेति । पृथगिति । चिदचिद्विशिष्ट ईश्वर इत्यत्रेदं बोध्यम् । निर्दोषत्वं मायाया भेदेन मायाकृतदोषानिष्क्रान्तत्वम् । प्रकाशेत्यादि । प्रकाशो मणिनिष्ठः । जातिर्व्यक्तिनिष्ठा । गुणो गुणिनिष्ठः । शरीरमात्मनिष्ठम् । अपृथगिति । मणिः प्रकाशवान्, व्यक्तिर्जातिमती, गुणोस्त्य- स्मिन्गुणी, शरीरमचिद्वस्तु, शरीरवानात्मा इत्येवमपृथक्सिद्धे वस्तुनि विशेषणतयेत्यर्थः । तेनैवेति । पूर्वग्रन्थेन । एवकारोऽधिकरणद्वयारम्भप्रयोजनयोगव्यवच्छेदकः । तेनेति । पूर्वग्रन्थेन । एवेति । अर्थैक्ये प्रतिपादकैक्यस्य युक्तत्वादेवकारः । तत्सिद्धेरिति । असिद्धसिद्धेरित्यर्थः । तत्रेति । १. ब्रह्मात्वमपीति मूलप्रकाशे टिप्पणम् । २. अभेदव्यवहारः । ३. वस्तुविशिष्टम् । ४. पृथक्स्थित्यनर्हविशेषणत्वेन । २३ ब्र० सू० २० 1713