अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

[Page Header] १९० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ११ सू० ३८.

तच्चाग्रे जैमिनिमतोपन्यासस्वमतोपन्यासाभ्यां व्यास एव व्यक्तीकरिष्यती- त्युक्तेनैवाप्राप्तनिराकरणमग्रिमसूत्रद्वयवैयर्थ्यं स्यादिति चिन्त्यम् ॥ ३८ ॥ श्रुतत्वाच्च ॥ ३९ ॥ पूर्वसूत्रेण श्रुतमिशितृत्वं फलदाने उपपत्तित्वेन निरूपितम् । इह तु साक्षा- च्छुतिमेव फलदातृत्वसाधिकां प्रमाणयति । सा च 'स वा एष महानज आत्माऽ- न्नादो वसुदान' इत्यादिरूपा । चकारात् 'सुखं दुःखं भवो भाव' इत्युपक्रम्य, 'भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा' इत्यादिरूपा स्मृतिः संगृह्यते ॥३९॥ धर्मं जैमिनिरत एव ॥ ४० ॥ अत्र कर्मवादी प्रत्यवतिष्ठते । ननु कर्मण एव फलमिति पक्षेप्युपप- त्तिश्रवणे तुल्ये । तथाहि । ईश्वरवादिनापि कर्मनिरपेक्षेण तेन फलमिति

भाष्यप्रकाशः। हीत्यादि । व्याकुर्वन्ति अत इत्यादि । एतेन प्रकृते ऐहिकामुष्मिकं फलं कर्मसचिवेभ्यस्तत्तद्दे- वेभ्यो वा, भगवतो वेति संशयः । तत्र तत्र तेषां तेषामुद्देश्यत्वेन श्रावणं 'सर्वस्य वशी सर्वस्ये- शान' इत्यादिश्रुतिश्च सन्देहबीजम् । तेभ्य एवेति युक्तम्, प्रतिनियतत्वादिति पूर्वपक्षश्च बोधितः । एकदेशिमतमनूद्य दूषयन्ति केचित्त्वित्यादि । तत्स्वित्यादि च ॥ ३८ ॥ श्रुतत्वाच्च ॥ ३९ ॥ भाष्यमत्र निगदव्याख्यातम् । माध्वास्तु 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'रातिर्दातुः परायण'मित्युदाहरन्ति ॥ ३९ ॥ धर्मं जैमिनिरत एव ॥४०॥ सूत्रं व्याकुर्वन्ति अत्रेत्यादि । तुल्ये इति । तथाच अत एव,

रश्मिः । यत्प्रयोजनमित्युक्ते रूपस्य विरुद्धधर्माश्रयस्य हीनमध्यमाधिकारिणां मीमांसा प्रयोजनं भजनीयत्व- माहेत्यर्थः । अत्रेति । सूत्रे । ते हीत्यादीति । एवेति । 'सिद्धार्थं सिद्धसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजन' इति एवकारः । उत्तमाधिकारिणस्त्वफलप्रेप्सवः । 'अनि- मित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी'ति वाक्यात् । फलदातृत्व एवेति । देवादीनां जीवानां भगवत ईश्वरस्य वा फलदातृत्वे भजनस्यानुग्रहकारणत्वेन भक्तिहेतुनिर्णयग्रन्थे उक्तत्वात् । अत इत्यादीति । ईश्वरादेवेति । नतु जीवदेवेभ्यः । भगवानेवेति । अन्यदीयं नास्ति स्वीयमिति भगवान् । पूर्ववदेवकारो व्याकर्तव्यः । तन्न तत्रेति । कर्मणि । तेषामिति । जीवदेवानाम् । 'सर्वस्य वशी'ति श्रुतिर्बृहदारण्यके । तेभ्य एवेति । जीवदेवेभ्यः, नत्वीश्वरात् । प्रतीति । प्रतिकर्मनिय- तत्वाज्जीवदेवानाम् । तेन 'धर्मं जैमिनि'रिति सूत्रेण पूर्वपक्षो यः सोऽनीश्वरजैमिनिमतेनेत्युक्तम् । केचि- स्त्वित्यादीति । शाङ्कराः ॥ ३८ ॥ श्रुतत्वाच्च ॥ ३९ ॥ निगदेति । इह त्विति । सूत्रे तु । श्रुतिमेवेति । 'अस्या देवतायाः सायुज्यं सलोकतामाप्नोती'ति श्रुतिमेव, नतु स्मृतिम् । चकारेणेयं भाष्ये वक्ष्यते । प्रमाणयति व्यासः । मत्त इति फलदातुः । एवं निगदव्याख्यातम् ॥ ३९ ॥ धर्मं जैमिनिरत एव ॥ ४० ॥ सूत्रार्थमाहुः तथा हीति । अत एवेति सौत्रशब्दौ व्याकुर्वन्ति स्म उपपत्तिश्रवणाभ्यामुक्तसूत्रोक्तहेतुभ्याम् । विध्यर्थेति । विध्यर्थं आज्ञा तस्य ज्ञानं

1726