अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

तथाच तस्मिंस्तस्मिन्नवतारे तत्तद्धर्मवानिति श्रुत्या बोध्यते, न तु सर्वत्रेति । तत्र बाधकमुक्तमेव । प्राणाद्युपासनास्वेतावान् विशेषः, यथा कर्मण्यतिरेके प्रायश्चित्त- श्रवणं बाधकम्, श्रीरामस्वरूपाद्युपासनासु च तेनावतारेणाकृतकर्मणस्तत्र भावनेऽ- पराधो बाधकः, 'योऽन्यथा सन्तमात्मान'मित्यादिवाक्यं च। न तथा प्राणाद्युपास- नासु अधिकगुणस्येतरत्रोपसंहारे किञ्चिद्बाधकं दृश्यत इति स कर्तुं शक्यत इति ।

भाष्यप्रकाशः। भावनीयमित्याकाङ्क्षायां तत्र हेतुमाहुः तथाचेत्यादि । यथा तत्तच्छाखायां ज्योतिष्टोमादिस्तत्त- द्धर्मवान् बोध्यते, तथा तत्तत्तापनीयेषु तत्तदवतारे तत्तद्धर्मवानिति श्रुत्या बोध्यते, न तु सर्वत्र तद्वान्, अतस्तथा भावने शास्त्रातिक्रम इति तथा न भावनीयमित्यर्थः । नन्वाक्षेपे कथमतिक्रम इत्यत आहुः तत्र बाधकमुक्तमेवेति । आक्षेपे निरूपणप्रकारभेदादिद्वयरूपं बाधकमुक्तमेव । तथाच तस्य यदि बाधकता नाङ्गीक्रियते, तदा शाखाकृतोऽग्निष्टोमाद्यङ्गनियमः सर्वेष्वप्याथर्वणिकार्यता- नियमश्च भज्येत, अतस्तदभावायात्रापि तथा न भावनीयमित्यर्थः । ननु पूर्वसूत्रोक्तहेतुना सर्वैक्यसिद्धौ सर्वत्र सर्वगुणोपसंहारः प्राप्तः, तत्र समाचारसूत्रे निरूपणप्रकारभेदाधिकारभेदप्राय- श्चित्तादिश्रवणसम्बन्धिभेदानामनुपसंहारनियामकत्वादुक्तम्, तेन तत्तच्छाखिभिस्तत्तदधिकारिभि- स्तत्तत्सम्बन्धिनियताः स्वाधिकारानुसारेण स्वशाखोक्ता गुणा उपसंहर्तव्याः, नेतर इति सिद्धम् । तथा सति प्राणाद्युपासनायां शाखान्तरोक्तगुणोपसंहारो न स्यादित्यत आहुः प्राणादीत्यादि । नच निरूपणप्रकारभेदरूपमुपसंहारबाधकमस्त्येवेति कथं बाधकाभाव इति वाच्यम् । कर्मणि न्यूनाधिक्ये प्रायश्चित्तवदुपासनायां तथाभावने प्रायश्चित्ताश्रवणान्निरूपणप्रकारभेदस्य प्रायश्चित्ताद्युभायकत्व एव बाधकत्वम्, नान्यथेति निश्चयात् । एवं प्रकारभेदेपि 'अधिकं तत्रानुप्रविष्ट'मिति न्यायेन दोषाभावात् तत्रत्यानां पदार्थानामबाधेनाधिकसंख्यायां न्यूनसंख्याया निवेशतस्तस्या अप्यबा- धादधिकप्राणादिनिवेशेन पुरःस्फूर्त्या भेदप्रतीतावपि१ प्राणाद्युपासनातोऽभिन्नतया तस्या बाधक- त्वाभावात् । 'योऽन्यथा सन्तमात्मान'मितिवद्दोषबोधकवाक्याभावाच्च । अतः सुष्ठूक्तं तत्रोपसंहारे न किञ्चिद्बाधकं दृश्यत इति । एवं प्राणादिविद्यासूपसंहारबाधकाभावेन तस्मिन् साधितेपि

रश्मिः। श्रुतेस्तथा । मन्त्र इति । मन्त्रे वैदिके । स्वविषयत्वादवताराणामेव, न तु ह्यधोक्षजस्य, तत्वविधान- दर्शनात् । तथेति । अयमवतार्यैव कृतवानिति विभावनीयमित्यर्थः । अवतार्यवतारयोरभेदमर्शनेनाय- मिति प्रत्यक्षगे रूपं यत्तदुक्तम् । किणेति । कूर्मचिह्नम् । आदिना करालवदनत्वादि । तत्तदिति । नृकेसरिरामगोपालतापनीयेषु । अत्रापीति । एकत्रानेकोपासनास्थले । निरूपणेति । गुणनिरू- पणम् । निरूपणं च प्रकारभेदश्चाधिकारभेदश्च प्रायश्चित्तश्रवणं च सम्बन्धिभेदश्च द्वन्द्वः तेषाम् । अनुपसंहारेति । उपसंहाराभावस्य नियामकत्वम् । प्राणादीति । इयं प्राणसंवादेऽस्ति । पूर्व- सूत्रोक्तायाम् । शाखान्तरेति । वाजसनेयिशाखोक्तपञ्चमप्राणरूपगुणोपसंहारः । प्राणादीत्यादीति । अधिकगुणस्य पञ्चमप्राणरूपस्य । इतरत्रेति वाजसनेयीतरत्र शाखायाम् । स इति । अधिकगुणो- पसंहारः । नच नेति । निरूपणं च प्रकारभेदरूपश्च तयोः समाहारः । 'स नपुंसक'मिति पाणिनीयेन नपुंसकत्वम् । अस्त्येवेति । बाधकायोग्यव्यवच्छेदकैवकारः । एवमिति । पूर्वसूत्रे वाजसनेय्युक्तपञ्चम- प्राणरूपगुणनिरूपणेन प्रकारस्य गुणरूपस्य भेदेपि । तत्रत्यानां बृहदारण्यकोक्तानां वाक्चक्षुःश्रोत्र-

---

१. भेदेन प्रतीतावपीति पाठः । ब्र० सू० २० २७ 1745